Prof. Dr. Ali Kocabaş
İklim değişikliği, dünyada yeryüzü sıcaklıkları ve hava koşullarındaki uzun dönemli değişikliklerin genel adıdır. Günümüzde artık sadece çevresel bir sorun değil, aynı zamanda dünya genelinde insanların sağlığı etkileyen bir halk sağlığı krizidir. Lancet Geri Sayımının (Lancet Countdown) en son verileri, iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkilerinin rekor seviyelere ulaştığını; can kayıplarına yol açtığını, sağlığa zarar verdiğini, geçim kaynaklarını tahrip ettiğini ve dünya genelinde eşitsizlikleri derinleştirdiğini gösteriyor (1, 2).
Küresel ısınma ise, dünyanın ortalama yüzey sıcaklığındaki uzun dönemli artışı işaret eder ve temel olarak ısınmadaki artışa odaklanır. Oysa, iklim değişikliği, bu artışın yol açtığı daha geniş kapsamlı ve birbirini tetikleyen etkileri de içerir. Buna karşılık, iklim krizi kavramı, iklim değişikliğinin yarattığı aciliyet, yıkıcı etkiler ve acil eylem gereksinimini vurgulamak için kullanılan daha siyasal, yönetsel ve diplomatik bir kavramdır (3,4)
Paris antlaşması kapsamında belirlenen 1,5 derece hedefi kritik bir halk sağlığı eşiği olarak kabul edilmekte ve bu eşiğin aşılması durumunda önemli sağlık sonuçlarının ortaya çıkması beklenmektedir (4). Bu kritik eşiğin aşılması durumunda, aşırı hava olaylarının sıklığı ve şiddetinin artması, ısıya bağlı ölüm oranlarında artış, gıda ve su sistemleri üzerinde baskının yoğunlaşması, hastalık salgınları ile yerinden edilme risklerinin artması olasıdır. Savunmasız toplum kesimleri bu olumsuzluklardan daha çok etkileneceklerdir.
Araştırmalar, 3,6 milyar insanın halihazırda iklim değişikliğine karşı oldukça hassas bölgelerde yaşadığını göstermektedir. 2030 ile 2050 yılları arasında, iklim değişikliğinin yalnızca yetersiz beslenme, sıtma, ishal ve ısı stresi nedeniyle yılda yaklaşık 250.000 ek ölüme neden olması beklenmektedir (2,4). UNDRR’ye göre, aşırı sıcak ve nemden kaynaklanan ısı stresi, 2100 yılına kadar yılda 1,2 milyar insanı etkileyebilir. 2050 yılına kadar, sıtma gibi vektör kaynaklı hastalıkları taşıyan sivrisineklerin tahminen 500 milyon daha fazla insana ulaşabileceği tahmin ediliyor (2).
Ülkemizin de içinde bulunduğu Akdeniz bölgesi, yükselen sıcaklıklar, orman yangınları ve çevresel yıkımlar başta olmak üzere iklim değişikliğinden daha fazla etkilenmektedir. Lancet Geri Sayımının Türkiye’ye ilişkin 2025 verileri de bu risklerin boyutunu ortaya koyuyor (5). Buna göre Türkiye’de 2024 yılında kişi başına ortalama 33,6 sıcak hava dalgası günü yaşandı; bu günlerin 27,3’ünün iklim değişikliği olmadan gerçekleşmesinin beklenmediği hesaplandı. Aynı yıl sıcaklık nedeniyle yaklaşık 642,9 milyon çalışma saati kaybedildi ve bu kayıpların yüzde 53’ü tarım sektöründe gerçekleşti. Türkiye aynı dönemde yılda ortalama 74 gün yüksek orman yangını riskiyle karşı karşıya kaldı. Ülke topraklarının yüzde 86’sı ise her yıl en az bir ay boyunca aşırı kuraklık yaşadı (6). Meteoroloji Genel Müdürlüğü verilerine göre Türkiye’nin 2024 yılı ortalama sıcaklığı 15,6 °C olarak gerçekleşmiştir. Bu değer, 1991-2020 ortalamasının 1,7 °C üzerinde olup 1971-2024 döneminin en yüksek yıllık ortalama sıcaklığıdır.
İklim değişikliği ile sağlık arasındaki ilişki üç boyutta değerlendirilebilir:
- İklim Değişikliğinin Sağlık Üzerindeki Etkileri
İklim değişikliği; Sıcak hava dalgaları, aşırı hava olayları (orman yangınları, kuraklık, aşırı yağış, hava kirliliği, deniz seviyesinde yükselme), İklime duyarlı bulaşıcı hastalıklar (Dengue, sıtma, Batı Nil virüsü, zika, leishmaniasis, kene kaynaklı hastalıklar, kolera dışı vibrio), alerjenler, gıda güvensizliği, su kıtlığı, kronik hastalıklarda alevlenme, mental ve ruh sağlığında bozulmanın yanı sıra sağlık tesisleri ve sağlık sistemini de etkiler. İklim mülteciliği ve sosyal çatışmalar da bu sürecin bir sonucudur (7,8).
İklim değişikliğinin sağlık üzerine etkileri özellikle yaşlılar, çocuklar, kronik hastalığı olan kişiler, hamileler, açık havada çalışanlar ve halen sosyoekonomik zorluklarla karşılaşan kişiler dahil savunmasız gruplarda daha belirgin olacaktır. İklim değişikliğine en az katkı yapan Küresel Güney ülkeleri, düşük gelirli ülkeler, ada devletleri ve yerli halklar da dahil olmak üzere savunmasız gruplar, sınırlı kaynakları, altyapı ve yetersiz uyum kapasiteleri nedeniyle bu etkilerin en ağır yükünü taşımaktadır (9,10).
- İklim değişikliğinin sağlık sistemlerine etkileri
İklim değişikliği, sağlık sistemleri ve tesisleri üzerindeki etkileri yoluyla da sağlığı etkiler (11,12). Örneğin, bir felaketin ardından sağlık tesislerinin ve diğer kritik altyapının tahrip edilmesi, elektrik ve suya erişimde kısıtlamalar, ilaç ve diğer tıbbi malzeme tedarik zincirinin aksaması, sağlık hizmetlerine olan talebin artması ve sağlık iş gücü üzerindeki baskı, sağlık hizmetlerinin aksamasına yol açmaktadır. Benzer şekilde, soğuk, kar, buz ve selden kaynaklanan sorunlar hasta taşıma hizmetlerini etkileyerek hastaların sağlık tesislerine erişimini ve ambulansların hızlı müdahalesini zorlaştırmaktadır. Ancak tüm bu engeller ve zorluklar, hazırlık, koordinasyon, planlama, eğitim eksikliğinden, yetersiz kaynak seferberliğinden, savunmasız nüfusa erken uyarı sağlanamaması ve en önemlisi yetersiz finansmandan kaynaklanmaktadır
- Sağlık sisteminin iklim değişikliğine katkıları
Sağlık sektörü, atık üretimi ve sera gazı emisyonları yoluyla iklim değişikliğine katkıda bulunur; bu sorun çoğu ülke tarafından hala yeterince ele alınmamaktadır. Sağlık sektörü, küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık %4,4’üne katkıda bulunur. Bu emisyonların %63’ü ABD ve Çin’den kaynaklanmaktadır. Sağlık sektörü emisyonları, sağlık kuruluşlarında elektrik ve ısı üretimi için fosil yakıt kullanımı, kullanılan ilaç ve kimyasalların sentezi, paketlenmesi ve nakliyesi, kullanılan anestezik gazlar (desfluran, nitröz oksit) ve inhalatörler, gıda üretimi, taşınması ve ortaya çıkan gıda atıkları, tıbbi ekipman ve plastiklerden (tek kullanımlık plastik cihazlar, yüksek enerji üreten tanı makinaları ve atık imha yöntemlerinden) kaynaklanır (2, 12).
Kaynaklar
- Horton R. Offline: Climate and health—time to step up our activism. Lancet 2026; 407: 1769
- Romanello M, Walawender M, Hsu SC, et al. The 2025 report of the Lancet Countdown on health and climate change: climate change action offers a lifeline. Lancet 2025; 406: 2804-2857
- Türkeş M., Küresel iklim değişikliği nedir? Temel kavramlar, nedenleri, gözlenen ve öngörülen değişiklikler, İklim Değişikliği ve Çevre. 2008; 1: 26-37
- WHO Fact Sheets: Climate Change 2023. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health
- Lancet Countdown. 2025 İklim ve sağlık politikası öncelikleri: Türkiye. https://lancetcountdown.org/wp-content/uploads/2025/11/Turkiye_Lancet-Countdown_2025_Policy-Priority_TR.pdf
- Keskin B. COP31’e doğru Türkiye’nin iklim politikası mercek altında. Euronews 6/10/2026. https://tr.euronews.com/2026/10/06/cop31e-dogru-turkiyenin-iklim-politikasi-mercek-altinda
- Kriit HK, Chen-Xu J, Semenza JC, et al. The 2026 Europe report of the Lancet Countdown on health and climate change: narrowing window for decisive health action. The Lancet Public Health 2026; 11: 386-407
- Romenello M, Di Napoli C, Green C, et al. The 2023 report of the Lancet Countdown on health and climate change: the imperative for a health-centred response in a world facing irreversible harms. Lancet 2023; 402:2346-2394.
- Etzel RA, Weimann E, Homer C, Arora NK, Maimela G, Villalobos Prats E, Banerjee A. Climate change impacts on health across the life course. J Glob Health 2024;14:03018.
- COP30 Special Report On Health And Clımate Change. World Health Organization 2025. https://www.who.int/publications/m/item/cop30-special-report-on-climate-and-health
- WHO. COP30 Special Report on Social Participation in Health and Climate. 14 November 2025 | Technical document. https://www.who.int/publications/m/item/cop30-special-report-on-social-participation
- Gkouliaveras V, Kalogiannidis S., Kalfas D, Kontsas S. Effects of Climate Change on Health and Health Systems: A Systematic Review of Preparedness, Resilience, and Challenges. Int J Environ Res Public Health. 2025; 22(2):232.