Ecehan Balta
9-20 Kasım 2026 tarihlerinde Antalya, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin 31. Taraflar Konferansı’na, COP31’e ev sahipliği yapacak. İklim diplomasisinin neredeyse otuz yıldır aşina olduğumuz kelimeleri yeniden masada olacak: emisyon azaltımı, uyum, iklim finansmanı, enerji dönüşümü, kayıp ve zarar, teknoloji transferi. Bu kez sağlık da COP31 Eylem Gündemi’nin öncelikli başlıklarından biri. Dünya Sağlık Örgütü, 9 Kasım’ı COP31’in Sağlık Günü olarak duyurdu ve Antalya’da iki hafta boyunca bir Sağlık Pavilyonu oluşturacak [1,2].
Sağlığın iklim müzakerelerinde giderek daha görünür hale gelmesi elbette önemli. Fakat iklim krizinin sağlıkla ilişkisini yalnızca artan hastalık yükü ya da sağlık sistemlerinin afetlere dayanıklılığı üzerinden kurarsak meselenin en kritik boyutunu gözden kaçırabiliriz. Çünkü ekolojik kriz yalnızca yeni sağlık sorunları yaratmıyor. Kimin hastalandığını, kimin korunabildiğini, kimin çalışmaya devam etmek zorunda olduğunu, kimin temiz suya, sağlıklı gıdaya ve serin bir eve erişebildiğini belirleyen mevcut eşitsizlikleri de büyütüyor. Bu nedenle COP31’e sağlık alanından bakarken asıl konuşmamız gereken kavramlardan biri ekolojik adalet olmalı.
Sıcak Hava Dalgası Yalnızca Meteorolojik Bir Olay Değildir
Sıcak hava dalgalarını artık olağanüstü ve nadir olaylar olarak ele alma şansımız yok. Buna rağmen sağlık sistemimizin giderek sıklaşan ve şiddetlenen sıcak hava dalgalarına ne ölçüde hazır olduğu ciddi bir soru olarak önümüzde duruyor.
Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi dünyanın en hızlı ısınan bölgelerinden biri. Avrupa’da sıcaklığa bağlı ölüm oranları son yirmi yılda yüzde 30’dan fazla arttı. 2022’de 35 Avrupa ülkesinde 61 binden fazla, 2023’te ise yaklaşık 47 bin ölüm aşırı sıcaklarla ilişkilendirildi [3]. Lancet Countdown’ın 2025 raporu ise küresel ölçekte sıcaklığa bağlı yıllık ölümlerin 1990’lardan bu yana yüzde 23 arttığını ve yaklaşık 546 bine ulaştığını gösteriyor [4].
Burada özellikle ileri yaştaki nüfus önem taşıyor. Yaşla birlikte termoregülasyon kapasitesindeki değişiklikler, kronik hastalıklar, kullanılan ilaçlar, hareket kısıtlılığı ve sosyal izolasyon aşırı sıcakların etkisini ağırlaştırabiliyor. Üstelik gündüz sıcaklığı kadar gece sıcaklığı da önemli. Bedenin gece boyunca serinleyememesi, özellikle yaşlılar ve kronik hastalığı olanlar açısından birkaç gün süren sıcak hava dalgalarını çok daha tehlikeli hale getiriyor [3,5].
Fakat sıcaklığı yalnızca biyolojik kırılganlık üzerinden tartışmak da eksik kalır. Aynı kentte yaşayan herkes aynı sıcaklığa maruz kalmaz. Betonlaşmanın yoğun olduğu mahalleyle yeşil alanların bulunduğu mahalle aynı değildir. İyi yalıtılmış ve serinletilebilen bir evle çatı katındaki küçük bir daire aynı değildir. Klimasını çalıştıracak ekonomik gücü olanla elektrik faturasını düşünmek zorunda olan aynı değildir. Tek başına yaşayan yaşlıyla gündelik bakım desteğine erişebilen kişi aynı değildir. Tam da bu nedenle sıcak hava dalgası aynı anda hem meteorolojik hem tıbbi hem sınıfsal bir olaydır.
Bir Risk Haritasına Sahip Olmak, Hazır Olmak Anlamına Gelmiyor
Türkiye’nin 2024-2030 İklim Değişikliğine Uyum Stratejisi ve Eylem Planı sağlık alanında sıcak hava dalgalarını açıkça önemli bir risk olarak tanımlıyor. Plan, sıcak hava dalgaları açısından Güneydoğu Anadolu ve Doğu Akdeniz’de yüksek riskler saptıyor; Aydın ve Manisa’yı en yüksek risk kategorisinde değerlendiriyor, başka birçok il için de yüksek veya orta risk düzeyleri belirliyor [6].
Bu önemli bir başlangıç. Ancak bir risk haritasının varlığı ile o riske hazırlanmış bir sağlık sisteminin varlığı aynı şey değil.
Dünya Sağlık Örgütü’nün 2026’da güncellediği sıcaklık-sağlık eylem planı yaklaşımı, yalnızca halka “bol su için, güneşten uzak durun” denmesinden çok daha kapsamlı bir sistem tarif ediyor. Sağlıkla bağlantılı erken uyarı mekanizmaları, hangi sıcaklık düzeyinde hangi kurumun ne yapacağının önceden belirlenmesi, risk altındaki grupların tanımlanması ve aktif biçimde izlenmesi, hastaneler ve bakım kurumları için hazırlık planları, sağlık hizmeti kapasitesinin artırılması, kent yönetimiyle sağlık sistemi arasında koordinasyon ve sıcaklığa bağlı hastalık ve ölümlerin izlenmesi bu sistemin parçaları [7].
Türkiye’de ise aşırı sıcaklara ilişkin kamusal sağlık iletişiminin önemli bir bölümü hâlâ kişisel korunma önerileri çerçevesinde ilerliyor. Sağlık Bakanlığı’nın 2026 yazında yayımladığı bilgilendirmelerde 65 yaş üzerindekiler, kronik hastalığı olanlar, gebeler, küçük çocuklar ve açık alanda çalışanlar risk grupları arasında sayılıyor; ancak temel referanslardan biri halen 2007 tarihli “Aşırı Sıcaklarda Alınması Gereken Önlemler” genelgesi [8].
Sorun kişisel önerilerin yanlış olması değil. Elbette su tüketmek, güneşten korunmak ve günün en sıcak saatlerinde dışarı çıkmamak önemlidir. Sorun, toplumsal bir riski bireysel davranış meselesine dönüştürme eğilimidir.
Örneğin bir açık hava işçisine öğle saatlerinde güneş altında çalışmamasını önermek kolaydır. Peki çalışma saatlerini kim belirleyecek? Ücret kaybını kim karşılayacak? Hangi sıcaklık veya ısı stresi düzeyinde çalışma durdurulacak?
Soruyu böyle sorduğumuz anda iklim krizi sağlık tavsiyesinin alanından çıkıp emek rejiminin alanına girer.
Sıcak Altında Çalışmak: İklim Krizinin Sınıfsal Yüzü
Uluslararası Çalışma Örgütü, iklim değişikliğinin yol açtığı sağlık risklerine dünya işgücünün yüzde 70’inden fazlasının maruz kalabileceğini tahmin ediyor. Bu risk yalnızca sıcaklıkla sınırlı değil. UV radyasyonu, hava kirliliği, aşırı hava olayları, vektör kaynaklı hastalıklar ve tarımsal kimyasallara maruziyet de çalışma yaşamını doğrudan etkiliyor [9].
Aşırı sıcak ise giderek daha görünür bir işçi sağlığı sorunu. Isı stresi sıcak bitkinliği ve sıcak çarpmasının yanı sıra kardiyovasküler, solunum ve böbrek hastalıkları üzerinde de ciddi sonuçlar yaratabiliyor.[10]
Türkiye açısından burada çok somut bir düzenleme açığı bulunuyor. Türk Tabipleri Birliği ve Birleşik Metal-İş, Ağustos 2026’da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na yaptıkları başvuruda Türkiye’de çalışanları mesleki ısı stresinden koruyan, somut ve bağlayıcı üst sınırlar belirleyen özel bir düzenleme bulunmadığını; mevcut İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun da sıcaklık nedeniyle çalışmanın hangi koşullarda durdurulacağını açık biçimde tanımlamadığını vurguladı [11].
Bu bize ekolojik adaletin ne anlama geldiğini oldukça berrak biçimde gösteriyor: Sıcaklık herkese ait bir hava durumu verisi olabilir, fakat sıcağın altında kalma süresi toplumsal olarak belirlenir. İnşaat işçisi, mevsimlik tarım işçisi, motokurye, temizlik işçisi, belediye çalışanı, fabrika işçisi ya da serada çalışan tarım emekçisi sıcaklık yükseldiğinde işini kendiliğinden durduramaz. Dolayısıyla aşırı sıcaklara karşı korunma, yalnızca kişinin kendisini koruması değil, çalışma hakkının, ücret hakkının ve işçi sağlığının birlikte düzenlenmesini gerektirir.
İşçi sağlığı ile iklim politikası tam da burada birbirine bağlanıyor.
Ekolojik Krizi Herkes Aynı Ölçüde Yaratmadı
Ekolojik adalet kavramının ikinci önemli katkısı sorumluluk meselesini görünür kılmasıdır.
İklim krizinin sıklıkla “insanlığın ortak sorunu” olarak anlatılması ilk bakışta kapsayıcı görünebilir. Fakat insanlığın bütünü bu krizi aynı ölçüde yaratmadı. Emisyonların tarihsel dağılımı, ülkeler arasında olduğu kadar sınıflar arasında da son derece eşitsiz. Aynı eşitsizlik krizin sonuçlarının dağılımında da karşımıza çıkıyor.
Bir tarafta yüksek enerji ve kaynak tüketimine dayanan yaşam biçimleri var. Diğer tarafta iklim krizine katkısı son derece düşük olduğu halde kuraklık, gıda güvensizliği, su kıtlığı, seller, orman yangınları ve aşırı sıcakların sonuçlarını çok daha ağır yaşayan topluluklar bulunuyor.
Sağlık alanı bu eşitsizliği çok yakından tanıyor. Çünkü sağlığın toplumsal belirleyicileri dediğimiz şey tam olarak budur. Nerede doğduğunuz, nerede yaşadığınız, hangi işi yaptığınız, geliriniz, barınma koşullarınız, temiz suya ve yeterli gıdaya erişiminiz sağlığınızı belirler.
İklim krizi bu toplumsal belirleyicilerin neredeyse tamamını aynı anda etkiliyor.
Kuraklık yalnızca tarımsal üretim sorunu değildir; gıda fiyatları üzerinden yoksul hanelerin beslenmesini etkiler. Su krizi yalnızca çevre politikası değildir; hijyen, enfeksiyonlar ve temel sağlık hakkıyla ilgilidir. Orman yangınları yalnızca yanan hektar hesabından ibaret değildir; hava kirliliği, solunum sistemi hastalıkları, zorunlu göç ve ruh sağlığı sorunudur. Madencilik yalnızca ekonomik kalkınma başlığı değildir; suyun, toprağın ve insanların hangi maddelere maruz bırakıldığıyla ilgilidir.
Dolayısıyla ekolojik adalet, sağlık politikalarının yanına eklenebilecek yeni bir “çevre” başlığı değildir. Sağlığın toplumsal belirleyicilerini ekolojik kriz çağında yeniden düşünmenin adıdır.
Yeşil Dönüşümün Sağlık Bilançosu da Sorulmalı
COP31’e giderken bir başka tartışma da fosil yakıtlardan çıkış olacak. Fosil yakıt kullanımının hızla azaltılması gerektiği konusunda kuşku yok. Bunun hava kirliliğinin azalması üzerinden yaratacağı sağlık yararı bile başlı başına önemli.
Ancak burada da “yeşil” sözcüğünün kendiliğinden “adil” anlamına gelmediğini hatırlamak gerekiyor.
Elektrikli araçlar, enerji depolama sistemleri, güneş ve rüzgâr teknolojileri yeni mineral talepleri yaratıyor. Lityum, kobalt, nikel, bakır ve nadir toprak elementlerine yönelik küresel rekabet hızlanıyor. Eğer dönüşüm mevcut üretim ve tüketim modelini sorgulamadan yalnızca fosil teknolojinin yerine başka bir teknoloji koymak şeklinde gerçekleşirse, ekolojik yıkım ortadan kalkmayabilir; yalnızca coğrafya değiştirebilir.
Kömür madeninin kapanması önemli olabilir. Ama onun yerine başka bir bölgede suyu tüketen, toprağı kirleten ve yerel toplulukların sağlığını tehdit eden kritik mineral madenciliğinin genişlemesi ekolojik adalet değildir.
Bu nedenle sağlık açısından da yalnızca “karbonu azalttı mı?” sorusu yeterli değil. Kimin sağlığını korudu? Kimin yaşam alanını kaybetmesine yol açtı? Kimin suyunu kullandı? Kimin emeğine hangi koşullarda ihtiyaç duydu? Sağlık yararları ve sağlık maliyetleri nasıl dağıldı?
Ekolojik adalet bu soruları iklim politikasının merkezine taşır.
Sağlık Sistemi Sonuçlarla Değil, Nedenlerle de Yüzleşmek Zorunda
Dünya Sağlık Örgütü COP31 öncesinde “dinamik ve dirençli sağlık sistemleri”ni öncelikli alanlardan biri ilan etmiş durumda [2]. Hastanelerin afetlere dayanıklı olması, sağlık tesislerinin enerji ve su güvenliğinin sağlanması, erken uyarı sistemlerinin geliştirilmesi ve sağlık hizmetlerinin iklim değişikliğine uyarlanması kuşkusuz zorunlu.
Ancak dayanıklılık kavramının da sınırları var.
Sürekli büyüyen bir hastalık yüküne daha iyi uyum sağlayan bir sağlık sistemi mi istiyoruz, yoksa bu hastalık yükünü yaratan koşulları azaltan bir toplum mu?
Bu ikisi birbirinin alternatifi değil. Fakat ikincisi olmadan birincisi sonsuz bir tamir faaliyetine dönüşebilir.
Hava kirliliğinin yarattığı hastalıkları daha iyi tedavi etmek önemlidir; hava kirliliğini üreten sistemi değiştirmek de öyledir. Sıcak hava dalgalarında acil servis kapasitesini artırmak gerekir; işçilerin tehlikeli sıcaklıklarda çalışmasını önlemek de gerekir. Yaşlıların sıcaklığa bağlı hastalıklarını tedavi etmek gerekir; tek başına yaşayan, yoksul ve serin bir konuta erişemeyen yaşlıların kimler olduğunu önceden bilmek ve onları koruyan kamusal mekanizmalar oluşturmak da gerekir.
Burada tıp dünyasına dışarıdan yeni bir görev listesi çıkarmaya gerek yok. Halk sağlığı, koruyucu sağlık ve işçi sağlığı alanlarının uzun tarihleri zaten hastalığın yalnızca bedende başlayan bir olay olmadığını gösteriyor.
Ekolojik kriz bu bilgiyi daha yakıcı hale getiriyor.
COP31’den Antalya’ya Bakmak
COP31’in Türkiye’de yapılıyor olması nedeniyle önümüzdeki haftalarda iklim tartışması hiç olmadığı kadar görünür olacak. Resmî konferansta enerji dönüşümü, finansman, uyum, yeni teknolojiler ve karbon piyasaları konuşulacak. Sağlığın bu yıl daha görünür olması da önemli bir kazanım.
Ama Antalya’da sorulması gereken soru yalnızca iklim politikalarının sağlığı nasıl koruyacağı değil.
Hangi iklim politikası? Kim tarafından belirlenen? Bedeli kim tarafından ödenen? Hangi üretim ve tüketim modelini sürdüren? Hangi hayatları koruyan?
14-18 Kasım tarihlerinde yine Antalya’da düzenlenecek Halkların İklim Zirvesi’nin çıkış noktalarından biri de tam olarak bu. İklim krizini yalnızca atmosferdeki karbon miktarına indirgemeden; ekolojik yıkım, emek, sağlık, savaş, gıda, toplumsal cinsiyet, demokrasi ve yaşam hakkı arasındaki ilişkileri birlikte tartışmak.
Çünkü sıcak hava dalgasında kaybettiğimiz yaşlı insan, tarlada güneş altında çalışan işçi, madencilik nedeniyle suyu kirlenen köy, hava kirliliği içinde yaşayan çocuk ve kuraklık nedeniyle toprağından geçinemeyen küçük üretici birbirinden bağımsız hikâyeler anlatmıyor.
Aynı krizin farklı yüzlerini görüyoruz.
COP31’e giderken sağlık alanından bakmanın belki de en önemli imkânı burada yatıyor: ekolojik krizi gelecekte karşılaşacağımız soyut bir çevre tehdidi olarak değil, insanların bugün nerede doğacağını, hangi koşullarda çalışacağını, ne yiyeceğini, hangi havayı soluyacağını, nasıl hastalanacağını ve ne kadar yaşayacağını belirleyen bir adalet meselesi olarak görmek.
Ekolojik adalet tam da bu nedenle bir sağlık meselesidir.
Ve belki daha doğru ifade şudur: Sağlığın adalet meselesi olduğunu biliyorsak, artık ekolojik adaleti sağlık tartışmasının dışında tutamayız.
Kaynaklar
- UNFCCC. UN Climate Change Conference: Antalya, November 2026, COP31. 2026.
- World Health Organization. WHO joins Pre-COP31 to advance climate action that delivers for people’s health. 5 Ekim 2026.
- WHO Regional Office for Europe. Climate change and health. 30 Mayıs 2025.
- Lancet Countdown. The 2025 Report of the Lancet Countdown on Health and Climate Change. 2025.
- Fastl C, Arnberger A, Gallistl V, Stein VK, et al. “Heat vulnerability: health impacts of heat on older people in urban and rural areas in Europe.” Wiener Klinische Wochenschrift. 2024;136:507-514.
- T.C. İklim Değişikliği Başkanlığı. İklim Değişikliğine Uyum Stratejisi ve Eylem Planı 2024-2030. Ankara, 2024.
- WHO Regional Office for Europe. Planning Heat-Health Action. Güncellenmiş rehber, 2026.
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Aşırı Sıcakların Sağlık Üzerine Etkileri ve Alınması Gereken Önlemler. 2026.
- International Labour Organization. Ensuring Safety and Health at Work in a Changing Climate. Geneva: ILO, 2024.
- International Labour Organization. Heat at Work: Implications for Safety and Health. Geneva: ILO, 2024.
- Türk Tabipleri Birliği. “TTB ve Birleşik Metal-İş, Sıcakta Çalışmaya Karşı Yasal Düzenleme Talebini ve Önerilerini Bakanlığa İletti.” 8 Ağustos 2026.