Ali İhsan Ökten
Doğuştan Sakatlıkların Hikâyesi
Doğuştan Sakatlıkların Hikâyesi
Agnes Donnelion, hamileliği boyunca dayanılmaz sabah bulantılarından şikayetçiydi ve çareyi Contergan (Thalidomide) kullanmakta bulmuştu. Hamilelik sürecinin sonunda doğum gerçekleşti fakat Donnelion oğlu Kevin’i doğumdan sonraki iki gün boyunca kucağına alamadı hatta onu görmesine bile izin verilmedi. Oysaki Donnelion hariç servisteki diğer bütün anneler bebeklerini kucaklarına alabiliyordu. Donnelion hemşireye “Ben neden bebeğimi göremiyorum?” diye sorduğunda hemşire “Bebeğini yarın görebilirsin… Şu anda durumu çok iyi değil.” cevabını verdi. Donnelion, aradan geçen iki günün ardından Kevin’ı görebilmek için tekerlekli sandalyeyle bebeğinin yanına götürüldü. Onu beşiğin yanına getiren hemşire Donnelion’a dönerek “Bu arada… bebeğin kolları ve ayakları kısa,” dedi. O an bunun tam olarak ne anlama geldiğini kavrayamayan Donnelion bebeğini kucağına alıp battaniyesini açtığında hayatının şokunu yaşadı. Çünkü Kevin’ın kolları ve bacakları normal bir kısalıkta değildi, neredeyse hiç yok gibilerdi. Maalesef Kevin Donnelion ne ilk ne de son kurban olacaktı (1).
Bilim farklı alanlarda insan hayatını kolaylaştırmayı amaçlar. Bilinmeyenin sırlarını keşfetmeyi amaçlar, var oluştan yok oluşa hayatın sırlarını konu eder. Tıp, hastalıklara çare bulmayı, ağrıları ve acıları azaltmayı veya mümkünse ortadan kaldırmayı hedefler. Genellikle insanlığa ve doğaya değer katar, kimi zamansa büyük acılara da neden olabilir.
1950’li yıllar, tıbbın büyük umutlar ile dolu bir dönemidir. Yeni ilaçlar hızla piyasaya sürülmekte, insanlar “modern tıbbın mucizeleriyle” tanışmaktadır. Ancak bu umut dolu atmosferin içinde, insanlık tarihine kara bir leke olarak geçecek bir olay yaşanır: Thalidomide Faciası
Çocuklar İçin En Masum Oyunlar Dahi Çok Zordu
Reçetesiz satılan Contergan prospektüsünde “hamile kadınlar, anne ve çocuklar tarafından güvenle kullanılabileceği” yazıyordu. Oysa yeterli testler yapılmamış hatta kimi denemelerde toksik durumlar fark edilmişti. İlaç yine de piyasaya sürüldü ve dönemin en çok satan ürünlerinden biri oldu. Oysaki sonuçlar beklendiği gibi olmayacak ve bu ilaç tıp tarihinin en karanlık sayfalarından birini oluşturacaktı. Bebeklerin elleri ve ayakları gelişemiyor, kasıktan ya da omuzdan kolsuz – bacaksız deforme uzuvlar ortaya çıkıyordu. Bebeklerde körlük ve sağırlığa da rastlanıyordu. Çocuklar oyuncaklarını ellerine alamıyor, el ele tutuşamıyor, çocukluklarını yaşayamıyordu (2,3,4).
Thalidomide’i Savaş Suçluları mı Keşfetti?
Thalidomide, azot ve karbon omurgası üzerine inşa edilmiş döngüsel bir molekül olup 1950’lerde Batı Alman ilaç şirketi Chemie Grünenthal GmbH tarafından geliştirilmiş, 1957 yılında Batı Almanya’da grip ilacı olarak satılmaya başlanmıştır (5,6).
Aslında Grünenthal firmasının tarihinde Nazilerin yeri çok ayrıydı. Firma direkt Nazi partisi üyesi Hermann ve Alfred Witzkardeşler tarafından parfüm ve temizlik ürünleri geliştiren bir kimya şirketi olarak kurulmuştu. Bu şirket savaş sonrasında Nazi doktorları için gizli bir cennet olacaktı. Chemie Grünenthal, bu Nazi bilim insanlarının birçoğu için bir sığınak haline geldi. Chemie Grünenthal’ın bu “uzmanları” aktif olarak işe alması şaşırtıcı değildi. Hatta büyük Amerikan ve İngiliz şirketleri bile II. Dünya Savaşı sırasında Nazi rejimiyle ticari bağlarını sürdürmüş ve sonrasında da eski Nazi bilim insanlarını, danışmanlarını ve uzmanlarını işe almışlardı (7).
Thalidomide’i Chemie Grünenthal GmbH için geliştiren kişi, Dr. Heinrich Mückter’di. Bir Nazi olan Heinrich Mückter (1914-1987), Hitler’in ari ırk çalışmalarının hevesli doktorlarından biriydi. Nazi Almanya’sında yaptığı etik olmayan tifo deneyleriyle biliniyordu (3,7). Tifo için aşı geliştirmekte olan Mückter bu uğurda yüzlerce mahkûmun ölümünden de suçluydu. Tifo bakterisi vücut dışında yaşayamadığı için Nazilerin rehin aldıkları masum insanlara enjekte ediliyordu. Sadece o da değildi: Sağ kolu olan Dr. Martin Staemmler, Nazilerin öjeni programını savunuyordu. Diğer yardımcısı Heinz Baumkötter, Sachsenhausen Toplama Kampı’nın başhekimiydi ve tutsaklar üzerinde deneyler yapıyordu. Onlarla çalışan Otto Ambros, Hitler’in kimyasal silah danışmanlarından biriydi ve ünlü Nürnberg Mahkemelerinde hüküm giymişti (7).
Thalidomide İlacının Olumsuz Etkilerinin Ortaya Çıkması
İşte bu sorunlu ekibin ürettiği thalidomide, 1957 yılında Contergan adıyla, hipnotik (sakinleştirici, uyku getirici) ve antiemetik(mide bulantısı ve kusmayı önleyici) bir ilaç olarak pazarlanmaya başlanır (5,8). İlacın ana müşterisi, gebelik bulantılarından ve hamilelik kaynaklı uyku sorunlarından muzdarip olan kadınlardır. O dönemde thalidomide reçetesiz olarak alınabildiği ve tanıtım amaçlı olarak doktorlara bolca dağıtıldığı için, kısa sürede epey popüler olur; hatta bir nevi “mucize ilaç” olarak görülmeye başlanır. İddialara göre unutkanlık, öksürük, soğuk algınlığı ve baş ağrısı gibi diğer sorunları da iyileştirebiliyordur.
İlaç birkaç yıl içinde özellikle hamile kadınlar arasında öylesine popülerleşir ki kullanılmasının yasaklandığı 1961 yılına kadar İngiltere ve Avustralya’da Distaval, Almanya’da Contergan, Avrupa’nın geri kalanında Softernon adıyla olmak üzere dünya genelinde tam 46 ülkede dünyanın en çok satan ilaçlarından biri olarak kullanılır hale gelir. Çünkü ilaç firma tarafından tamamen güvenli olduğu söylenerek reçetesiz satılıyordur. Fakat çok önemli bir gerçek göz ardı edilmektedir; bilim insanları ilaç üzerinde yapılan testlerde pratik olarak “ölümcül aşırı doz” (LD50) seviyelerinin belirlenmesinin imkânsız olduğunu fark etmişlerdir ve hayvanlar üzerinde yapılan testlerin hiçbirinde denekler ilacın hamilelik sürecindeki yan etkilerine karşı izlenmemiştir. Büyük ölçüde buna dayanarak ilacın insanlara zararsız olduğu kabul edilmiştir (2,5).
Ama bu süreçte bir sorun vardı: Bunca gebe kadın kullanıyordu kullanmasına ama ilacın gebelikteki etkilerine yönelik yeterince veri toplanmamıştı. Bunun ana sebebi, kadınlara yönelik ilaçların testlerinin genel olarak daha zayıf bir şekilde yapılıyor ve o yıllarda ilaç kullanımının gebeliğe etkileri pek de önemsenen bir konu olarak görülmüyordu (9). Yani günümüzde ilaç firmalarının uymak zorunda olduğu güvenlik önlemlerinin neredeyse hiçbiri o dönemde henüz bulunmuyordu. Hatta o dönemde ilaçların plasenta bariyerini aşıp da fetüse kolay olarak ulaşabileceğine pek inanılmıyordu (10). Bu kadar yoğun bir ihmal ve bilgi eksikliği ışığında, kadınlar kendilerini daha iyi hissetmek için (haklı olarak) bu ilacı kullanmak zorunda kaldılar.
Başlarda her şey iyi gidiyordu. İlaç, sabah bulantısından şikayetçi hamile kadınlar arasında hızla yayılıyor bunun yanı sıra sakinleştirici etkisi nedeniyle anksiyete hastalarında görülen hafif semptomları önlemek için de tavsiye ediliyordu. Öyle ki ilacın pazarlamasını yapan bazı firmalar thalidomide’i “tamamen zararsız”, “toksik olmayan”, “zehir içermeyen”, “güvenli” gibi tanımlarla piyasaya sürüyordu. Bütün bu pazarlama yöntemlerinin ışığında thalidomide dönemin en çok satılan ilaçlarından biri haline gelmişti (2,5). Fakat 1960’lı yıllara gelindiğinde thalidomide kullanan kadınların bir kısmının çocuklarının sorunlu doğduğu fark edilince doktorlar ilacın muhtemel yan etkileri olabileceğinden şüphelenmeye başlamışlardı.Çocuklar, eksik veya fazla parmaklı; felçli veya hayati organları hasarlı bir şekilde dünyaya geliyorlardı. Bunun haricinde bu çocuklarda periferik nöropati, yani çevresel sinir sistemi siniri hasarı görülüyordu. Bunlardan en önemlisi konjenital defektlerle dünyaya gelen kol ve bacakları olmayan fokomelili çocuklardı. Tahmin edebileceği üzere bu bebeklerin çoğu, doğumlarından birkaç gün sonra ölüyorlardı (5).
Doktorlar bu olumsuz gelişmeyi hızla fark ettiler ve ilaçla ilgili şikayetleri raporlamaya başladılar. Raporlar, hassas zaman diliminde alınan tek bir 50 mg’lık thalidomide tabletinin gebeliklerin %50’sine kadarında doğum kusurlarına neden olmak için yeterli olduğunu göstermekteydi. Bazı raporlar daha da ileri giderek, hassas zaman diliminde thalidomide maruz kalan herhangi bir embriyonun zarar görmemesinin şaşırtıcı olacağını öne sürüyordu (11,12).
Araştırmalar, bu bebeklerin annelerinin hamilelik döneminde thalidomide kullandığını ortaya çıkarıyordu. Alman Chemie-Grünenthal firması ise vakaların thalidomide ile ilişkili olmadığını inandırıcı bir klinik kanıt sunmaksızın iddia ediyordu ve ilacı geri çekmeye yanaşmıyordu. Fakat kaçınılmaz son yakındı. İlk olarak 1961 yılında Avustralyalı bir kadın doğum uzmanı olan William Mc Bride, ardından 1962 yılında Alman bir çocuk doktoru olan Widukind Lenz, thalidomide’in teratojenik etkisi olduğunu ortaya koydular (13,14).
İlk başlarda sadece ekstremite oluşumunun engellenmesinden sorumlu olduğu düşünülen thalidomide; sonraları konjenital kalp hastalıkları, iç ve dış kulaktaki malformasyonlar, oküler anomaliler ile de ilişkilendirildi. Thalidomide’in embriyo şekillenmesi sırasında meydana getirdiği hasar “kritik dönem” olarak da bilinen kısa ve hassas bir zaman aralığında etkiliydi. O zamanlar bu bilinmiyordu ama thalidomide, gebeliğin belli günlerinde alınması halinde spesifik sorunlar yaratıyordu. Bu dönem genellikle fertilizasyon sonrasındaki ilk 20 ve 36’ncı günler arasını kapsıyordu. Mesela gebeliğin 20. gününde ilacı alan kadınların çocuklarında beyin hasarı oluşuyordu. 21. günde alınırsa göz hasarı, 22. günde kulak ve yüz hasarı oluşuyordu. 24. günde alınırsa bebekte kollar oluşmuyordu. 25 ila 28. günler arası alınırsa; bacaklar oluşmuyordu. Buna ek olarak, bu dönemde düşük oranlarında artış olduğuna dair raporlar da vardı (2,4,5,6,15,16).
Her ne kadar ilacın bu dönemden önce kullanılıp bırakılması veya sonra kullanılması herhangi bir etkiye yol açmıyor gibi gözükse de erken dönemde kullanımın insanlarda ve farelerde düşüğe, geç dönemde kullanımın ise farelerde beyin hasarına sebep olduğu da görüldü. Bu da thalidomide kullanımının hamileliğinin hiçbir döneminde güvenli olmadığını gösteriyordu. Anlaşılan, ilaç hiç de söylendiği gibi “tamamen zararsız” değildi. Bütün bu gerçekler ortaya çıkıp da baskı o kadar büyük hale gelince thalidomide 1961 yılında yasaklandığında bile normalde de reçetesiz satılan ilaç bir süre daha el altından satılmayı sürdürdü. Tüm bu nedenlerle ilaç, tüm tehlikelerine rağmen yıllarca piyasada bulunmaya devam etti (4,17).
Thalidomide Kullanımı Sonucunda Ne Oldu?
Sonuçlar korkunçtu: İlaç kullanılan ülkelerde tespit edilebildiği kadarıyla 90.000’den fazla düşüğe, 2.000 çocuğun ölümüne, 10-15 bin kadar çocuğun ciddi gelişim sorunlarıyla sakat yaşamak zorunda kalmasına neden olmuştu (18). Bu ilaç o yıllarda sadece ABD, Doğu Almanya ve Türkiye’ye girmemişti.
Thalidomide Faciası Bazı Ülkelerde Nasıl Önlendi?
1957’den 1961’e kadar 4 yıl bir sürede bu ilaç nasıl oldu da Amerika, Doğu Almanya veya Türkiye’de yıkım yaratmadı? Bugünkü aşı karşıtları gibi o dönemde ilaç karşıtları çok aktif bir propaganda mı yürüttüler bu yeni ilaca karşı? Elbette hayır. Bilimde yapılan hatalar, komplo teorisyenleri veya bilim karşıtları falan tarafından değil, bilim insanlarının veya bilim içerisine kurulan iç denetim mekanizmalarının sonucunda tespit edilir. Bu, tarih boyunca da hep böyle olmuştur.
Amerika Birleşik Devletleri
Aslında Amerikan ilaç firmaları, başta bahsettiğimiz türden “mucize” bir ilacı kaçırmak istemediler. Bugün GlaxoSmithKline olarak bildiğimiz, o zamanki adıyla Smith, Kline & French (SKF) firmasıyla Chemie Grünenthal arasında görüşmeler yapıldı (19). Ama o zamanlarda Amerika ilaçlar konusunda hazırlıklıydı. Gıda ve İlaç Başkanlığı (FDA), çoktan güvenilirlik prosedürlerini yerleştirmişti ve liyakat sahibi uzmanlarla çalışıyordu. Bu nedenle ilacın Amerika’da satılabilmesi için, tıpkı bugün olduğu gibi önce 1-2 faz boyunca hayvan ve insan deneyleri yapılması gerekiyordu. SKF firması, 1956 ve 57 yıllarında, içlerinde gebe kadınlar da olan 875 kişiyle bir deney yaptı. Ama deney sonuçları şaibeliydi (20). İlacın uyku getirerek bazı uyku sorunlarını çözdüğü söyleniyordu, ama araştırmacılar bazı farelere önerilen dozun 650 katını vermelerine rağmen bir tanesini bile uyutmayı başaramamıştı. Ayrıca 2 gebe kadının yavrularında doğum deformasyonları tespit edilmişti. Bu negatif sonuçlar üzerine SKF, anlaşmadan çekildi (21).
Chemie Grünenthal bu defa William S. Merrell Firması ile anlaşmak istedi. Amerikan ilaç firması Merrel, Eylül 1960’da thalidomide’i Kevadon ismi ile piyasaya sürmek üzere Amerikan İlaç ve Gıda Dairesi’ne (FDA) başvurmuştu. Bugün bu firmayı Sanofi olarak biliyor olabilirsiniz. Sanofi, ilacı Amerika genelinde piyasaya sürmeye karar verdi. Ama FDA, o noktaya kadar 20 Avrupa/Afrika ülkesinde ve Kanada’da onay almış ilaca bir türlü onay vermiyordu (20,21).
Thalidomide, baskılara rağmen 1957 ile 1962 yılları arasında ABD’de kullanım için onaylanmadı veya ruhsatlandırılmadı. Amerikan Gıda ve İlaç İdaresi (FDA)’da İlaç ruhsatlarının onaylanmasından sorumlu hekim olarak çalışan Frances Kelsey, ilacı alan hastalarda periferik nöropati raporları göz önüne alındığında ilacın güvenliği konusunda endişeleri vardı, aynı zamanda hamilelik sırasındaki etkilerden de endişe duyuyordu. İlaç firmaları, Kelsey’e olumlu veriler gönderseler de Frances Kelsey’i ikna edemiyorlardı. Çünkü Kelsey, sadece firmadan gelen verilere bakmıyordu, bağımsız laboratuvarların sonuçlarını da değerlendiriyordu. İlacın güvenliği ile ilgili bazı veriler Dr. Kelsey’in dikkatini çekmiş ve Merrel firmasından özellikle ilaçla ilgili toksisite, dayanıklılık ve saflık konularında ek bilgiler istemişti. Gönderilmesi istenen ek verilerle birlikte Dr. Kelsey ile Merrel firması arasında ipler gerilmeye başlamıştı. Dr. Kelsey’in Merrel firmasına karşı gösterdiği direniş devam ederken Şubat 1961’de İngiliz Tıp Dergisi’nde (BMJ), bir hekimin thalidomidin bebeklerde kol ve bacak gelişimini bozduğunu belirten bir mektubun yayınlanması üzerine bunu okuyan Dr. Kelsey, Merrel firmasına bu konuyu sordu. Firma iç soruşturma başlattıklarını söyledi ama Dr. Kelsey’in iddialarını yinelemesi üzerine bu sefer firma yetkililerinden “Veriler bir sonuca varmak, karar vermek için yeterli değil” cevabı geldi. Merrel firması istenilen verileri sundukça Dr. Kelsey daha çok veri talebinde bulunmuş ve sonunda Merrel firmasının yetkilileri Dr. Kelsey’i üst mercilere şikâyet ederek kendilerine bürokratik engeller çıkardıklarını söylemişti. Bu cevaptan tam 6 ay sonra Avrupa’dan “fokomeli epidemisi” ile thalidomid arasındaki ilişkiye ait raporlar gelmeye başladı ve bir süre sonra Merrel firması Kevadon ile ilgili başvurusunu geri çekti. Sonraki yıllarda Dr. Kelsey bu dönemi anlatırken Merrel firmasının ruhsat almak için çok hevesli ve aceleci davrandığını, kendisi üzerinde baskı kurduklarını ve değerlendirme sürecini etkilemeye çalıştıklarını, kendisinin en başından itibaren firma yetkililerinin verdiği bilgiler konusunda şüphe duyduğunu, onlara güvenmediğini söyleyecekti (3,4,5). Bu farklı araştırmalar tutarlı sonuçlar vermedikleri için, son başvurularında nihai red kararı alınarak tekrar başvurunun önü de kesildi. Bu nedenle Amerika’da sadece 17 bebekte doğum sorunu tespit edildi; Amerika, Kelsey ve FDA sayesinde bu faciayı çok ucuz atlattı (22). Dr. Kelsey’e bu kahramanca duruşu ve verinin peşinden gitme sorumluluğu nedeniyle ABD’de thalidomide felaketini önlediği için Başkan John F. Kennedy tarafından Üstün Federal Sivil Hizmet Başkanlık Ödülü’ne layık görüldü (23).
Doğu Almanya
Batı Almanya’nın komşusu Doğu Almanya’da bile bu ilaç onaylanmadı, çünkü Doğu Almanya, kadınlara verilecek ilaçlarda teratojen, yani bebeklerde sorunlu doku gelişimi üzerindeki etkilerin incelenmesini zorunlu tutuyordu. Bu ilacın teratojen analizi yapılmamıştı ve dolayısıyla gebelerde kullanılmasına izin verilmedi. Buna bağlı olarak ülkede 1 tane bile vaka yaşanmadı (21).
Thalidomide Faciası Türkiye’de Nasıl Önlendi?
Türkiye ekonomik zorluklar nedeniyle yeni ilaçları genellikle daha geç takip ediyordu, bu yüzden Thalidomide ilacının Türkiye’ye ulaşması biraz zaman aldı. Ancak ilaç ülkeye geldiğinde, Sağlık Bakanlığı, o dönemdeki iki akademisyenin sağladığı bilgilere dayanarak ilaca ruhsat vermedi. Bakteriyoloji üzerine uzmanlaşmış veteriner hekim Ord. Prof. Dr. Süreyya Tahsin Aygün ile Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesinde Farmakoloji Kürsüsü’nün başkanı olan Prof. Dr. Şükrü Kaymakçalan, bu ilacın kullanımına itiraz ettiler (24,25). Prof. Kaymakçalan; ilacın toksikoloji test analizlerinin yeterli olmadığını, Prof. Aygün ise thalidomide üzerinde yaptığı deneylerde tavuk embriyolarında gelişim problemleri olduğunu söylediler. Bu bilim insanlarımız sayesinde Türkiye’de bu felaketten etkilenen bir çocuk olmamıştır (1).
Thalidomide Faciasının İlaç Sektörü Üzerine Etkisi
Thalidomide faciası, ilaç geliştirme süreçlerinde köklü değişimlere yol açtı. Thalidomide felaketi, ilaçların test edilme şeklini tamamen değiştirdi. Aslında, Dr. Frances Kelsey tarafından yazılan makaleler, modern ilaç testlerinin temelini oluşturdu (5,26). Artık hiçbir ilaç, özellikle hamilelikte kullanılacaksa, teratojenik etkileri test edilmeden piyasaya çıkamayacaktı. Bu olaylardan sonra ABD’de FDA ilaç onay süreçlerini de sertleştirdi; Avrupa’da farmakovijilans sistemleri kuruldu. Bugün ilaç kutularındaki uyarıların, gebelik risk sınıflandırmalarının ve etik kurul izinlerini arkasında bu trajedinin izleri vardır (4). Felaketten bu yana, ilaç tarama politikaları, çeşitli türleri ve in vitro testleri de içerecek şekilde değiştirildi ve felaketin tekrarı yaşanmadı (27).
Chemie Grünenthal GmbH Şirketi Ne Oldu?
Bu trajik olaylardan sonra şirket hakkında davalar açılmaya başlandı. Garip bir şekilde, felaketle ilgili olarak ne bir birey ne de Grünenthal’ın kendisi başarılı bir şekilde yargılanmadı. Nisan 1970’de mahkemenin verdiği karara göre Grünenthal şirketi ilacın yıkıma uğrattığı ailelere toplam 100 Milyon Mark ödemeye mahkûm edildi.
Grünenthal’ın nihayet bir “özür” dilemesi ancak 2012’de gerçekleşti, ancak sorumluluğu kabul etmekten kaçındı ve Almanya dışındaki thalidomide kaynaklı zarar gören mağdurlara çok az tazminat ödendi.
Grünenthal bu karanlık tarihine rağmen bugün artık thalidomide üretmiyor, ancak ağrı kesici ilaçlar üreten dünyanın en büyük ilaç şirketlerinden biri olup 2012 rakamlarıyla 975 Milyon Euro geliriyle dev bir şirket. Firmanın merkezi halâ kurulduğu yer olan Stolberg kasabasında. Kasaba aynı zamanda “Thalidomide çocukları” denilen mağdurlar tarafından sıkça ziyaret ediliyor.
2007 yılında Televizyon kanalı ARD için çekilen Contergan filmi büyük etki yarattığı için dosya tekrar açılıyor, mağdurların geri kalan hayatları ve bakımları için yeniden bir değerlendirme yapılıyor. Mahkeme Grünenthal şirketini 50 Milyon Euro ödemeye mahkûm ediyor. Bunun sebebi olarak hayatta kalan mağdurlar için önceki ödenen tazminatın tükenmiş olması gösteriliyor (3).
Thalidomide Faciası Bize Neler Öğretti?
Dr. Frances Kelsey gibi bilim insanları sayesinde farmakoloji, toksikoloji gibi bilimlerin gerekliliği anlaşıldı, ilaçlar üzerinde uygulanan testler, düzenlemeler, denetimler ve prosedürler katılaştırıldı.
Tarihte böyle bir facianın yaşanması, her yeni ilacın, aşının ve tıbbi teknolojinin yeni facialara neden olacağı anlamına mı geliyor? Elbette hayır. Tam tersine! Bilim, hata yaptığında bunu kabullenip, bundan dersler çıkaran bir yapıya sahip olduğu için, her yaptığımız hata sonraki hata riskini bir o kadar azaltmaktadır.
Tıp tarihindeki herhangi bir hata ile modern tıbbın yöntemleri arasında doğrudan hiçbir ilişki kurulamaz. Bir noktada belli tıbbi hataların yapılmış olması, bu hataların tekrar yapılmayacağını garanti etmez. Tam tersine, bilimin hataları kabul edip bu hataları minimize edecek uygulamaları devreye sokması, yani dogmatik olmaması sayesinde bu hatalardan çıkarılan dersler, sonradan tekrar aynı hataya düşme ihtimalini azaltmaktadır.
Ama şunu da çok iyi anlamak gerekmektedir: Bilimin her gün mücadele ettiği şey riskler ve olasılıklardır. Bunlar her zaman yüzdeyle ifade edilecektir. Ne kadar test yaparsak yapalım ne kadar dikkatli olursak olalım, hata payını hiçbir zaman %0 yapamayız; mutlaka hatalar olacaktır. Önemli olan, belirli protokolleri yerleştirmek, şeffaf olmak ve bu protokolleri sıkı sıkıya takip etmektir. Yani önemli olan, yapılacak hataların dürüst hatalar, ders çıkarılabilir hatalar olmasıdır. Bu süreçte bilim ve rasyonel düşünce de yolunuza ışık tutacaktır (25).
Günümüzde Thalidomide: Trajediden Umuda Mı?
Tüm bu trajediden sonra, thalidomide’in dünya üzerinden tamamen silindiğini ve bir daha asla kullanılmadığını düşünebilirsiniz. Ancak öyle değil. Çünkü thalidomide, günümüzde aktif olarak kullanılmaktadır. Dünya genelinde hızla yasaklanmasının ardından thalidomide üzerinde yapılan çalışmaların sayısı oldukça artmıştı. Bilim insanları thalidomide’in etki mekanizmasını ve özelliklerini tam olarak anlamaya çalışıyordu. Bugüne kadar thalidomide hakkında binlerce makale yayınlanmış ve birçok özelliği keşfedilmiştir. Yapılan araştırmalar, ilacın hamilelik dönemi kullanımı dışında aslında bu kadar tehlikeli olmadığını göstermiştir (2,25).
İşte ilacın daha faydalı versiyonu, 1960’larda cüzzam tedavisinde etkili bir ilaç olarak kullanıldı. 1964 yılında İsrail’de elindeki tüm yatıştırıcı ve ağrı kesicileri denemesine rağmen cüzzamlı hastasının acısını dindiremeyen Dr. Jacob Sheskin hastasına thalidomide verdi ve thalidomide’in cüzzamın semptomlarını azalttığını gözlemledi. 1967 yılında Dünya Sağlık Örgütü (WHO) thalidomide’in cüzzam üzerindeki etkileri ile ilgili araştırmasını tamamladı. 1998 yılında Amerikan İlaç ve Gıda Dairesi (FDA) de thalidomide’in cüzzamın tedavisinde kullanılması amacıyla kısıtlı kullanım izni verdi. Günümüzde thalidomide, Dünya Sağlık Örgütü tarafından önerilmemekle birlikte cüzzamlı hastaların tedavisinde etkili bir ilaçtır (2,6). Thalidomide günümüzde cüzzam haricinde multipl miyeloma olmak üzere çok sayıda kanserin tedavisinde, Crohn hastalığı, graft-versus-host hastalığının tedavisinde ve anti inflamatuar ve anti anjiyojenik özellikleri sebebiyle AİDS tedavisinde de kullanılıyor (6,28). Thalidomide 2006’da FDA tarafından multipl miyeloma adlı lenfosit kanserinin erken dönem tedavisinde kullanılmak üzere onaylanmıştır (29).
Anıların En Acısı, Modern Tıbbın Utanç Anıtı
Almanya’nın Stolberg kentinde sanatçı Bonifatius Stirnberg tarafından thalidomide kurbanlarını anmak için yapılan bronz anıt.
31 Ağustos 2012 tarihinde Stolberg’deki Chemie Grünenthal GmbH şirketinin olduğu Stolberg kasabası Frankental Kültür Merkezi’nde ölen çocukların ve binlerce sakat kalan hastanın anısına Aachenli sanatçı Bonifatius Stirnberg tarafından yapılan bronz bir heykel dikiliyor. Altmış iki santimetre boyundaki bronz heykel, kolları olmayan ve ayaklarında gelişim bozukluğu bulunan anomalili küçük bir kız çocuğunu, yanındaki bir kutuyu ve boş bir sandalyeyi tasvir etmektedir. Kızın başı geriye doğru savrulmuş, ağzı acı içinde bir çığlıkla açık. Hiçbir şey hissetmiyor. Bu bronz heykel, 1950’ler ve 1960’larda doğan ve yetişkinliklerinde büyük acılar çeken, hatta hala çekmeye devam eden 10.000’den fazla çocuğun acısını simgeliyor (3).
Ancak anıtın maliyeti (5.000 Euro) ilacın üreticisi ve sorumlusu olan Chemie Grünenthal GmbH tarafından karşılandığı için mağdur dernekleri tarafından büyük bir tepkiyle karşılanıyor ve onaylanmıyor. Açılış töreninde thalidomide kurbanları protesto gösterisi düzenliyor. Kurbanların büyük çoğunluğunu temsil ettiğini ifade eden Federal Thalidomide Kurbanları Derneği, “Bunu Grünenthal’ın alaycı bir halkla ilişkiler gösterisi olarak görüyoruz” diyerek törene özellikle katılmıyor.
Talidomide Kaynaklı Bozukluklarla Yaşamak
Kevin Donnelion, “Tamamen işlevsizdiler,” diye hatırlıyor. “…Omuzunuzu hareket ettirdiğinizde pençeleri açan gaz tüpleriyle aktive edilen [özel] kollar. Çoğu zaman eşyaları düşürüyordunuz… Gaz çok uzun süre dayanmıyordu ve bazen bir mısır koçanı alıyordunuz, ağzınıza doğru yarı yolda gaz bitiyordu. Bacaklar bir bakıma daha kötüydü çünkü çok daha tehlikeliydiler. Yani bu bacaklar son derece ağırdı, biliyorsunuz… Kollarım olmadığı için düşersem kendimi kurtaramazdım… Kafamın arkasında bir sürü dikiş var.” (1).
Thalidomide’in etkisi, insanların doğumlarından itibaren dalgalanarak hem onların hem de çevrelerindekilerin hayatlarını şekillendirmiştir. Uzuv farklılığıyla doğanlar için protez veya yapay uzuvlar, kısmen thalidomide’in neden olduğu sakatlıkların telafisi olarak tasarlanmıştır. Bunlar sıklıkla, thalidomide kaynaklı sakatlıklarla yaşayan insanların bedenlerini görsel olarak “normalleştirmenin” bir yolu olarak kullanılmıştır. Bu insanlar, bu tıbbi müdahalelerin bazılarının travmasını hem duygusal hem de fiziksel olarak yaşamları boyunca hissetmişlerdir.
Thalidomide Vakfı tarafından yapılan bir araştırma, insanların %80’inin vücutlarındaki yıpranma ve aşınma nedeniyle kronik ağrı çektiğini ortaya koymuştur. Birçoğu, istedikleri için değil, toplumdan dışlanma ve önyargıyla karşı karşıya kaldıkları için engellilik farkındalığı elçisi olmuştur. Birçok insan, günlük yaşamlarına uyarlamalar geliştirmiş ve bunları başkalarıyla paylaşmaktadır (10).
2016 yılında, thalidomide’den etkilenen tüm hayatlara saygı göstermek amacıyla Galler’de Thalidomide Anıtı – Hatırlamak, Önemsemektir – isimli anıt açılmıştır (14).
Thalidomide kaynaklı engellerle yaşayan birçok insan, toplumun onların hayatlarının nasıl olması gerektiğine dair beklentilerine meydan okumuştur. Birçoğu aile kurmuş, başarılı kariyerlere sahip olmuş, sanatçı ve girişimci olmuş ve hikayelerinin asla unutulmaması için thalidomide konusunda farkındalık yaratmaya devam etmişlerdir.
Bugün dünyanın en iyi Bach yorumcularından biri olarak gösterilen 1959 doğumlu Thomas Quasthoff, Thalidomide’in ilk mağdurları arasında olan bir kişidir. Hiçbir zihinsel sorunu olmamasına rağmen, vücuduna göre iri kafası ve kol ve bacak kemiklerinin gelişmemesi sebebiyle çocuk yaşta ruh ve sinir hastalıkları hastanesine yatırılmış. Ünlü sanatçı o dönemi hayatının en büyük kâbusu olarak hatırlıyor. Alman lied’leri konusunda uzman olan Thomas Quasthoff’un aynı zamanda Jazz albümleri bulunuyor. Hanns Eisler School of Music’de profesör olan ünlü sanatçı bugün halâ hastalığın verdiği rahatsızlıklardan dolayı kimi konserlerini iptal etmek zorunda kalıyor (30).
Sonuç
Thalidomide faciasının bir dünya trajedisi olduğunda herkes hemfikirdir. Bu facia sonucunda ilaçların denetim, pazarlama ve deney sürecinde köklü değişim ve yeniliklere imza atılmıştır. Facia sonrasında FDA (Amerikan Gıda ve İlaç İdaresi) ve Avrupa’da benzer denetleyici kurumlar, ilacın pazarlanmasını yalnızca, ilacı kullanan insanların risklerin farkında olmalarını sağlayan denetlenebilir bir risk değerlendirme ve azaltma stratejisi ile onaylamışlardır. Bu tür önlemler sayesinde, yeni teknolojilerin riskini %0 yapamasak bile, her geçen gün ona biraz daha yakınlaştırmamız mümkün olmaktadır.
Bu yazı, tıp tarihinin en trajik olaylarından biri olan Thalidomide faciasını hatırlatarak, bilimsel etik, ilaç güvenliği ve insan hayatına duyulan sorumluluğun önemini vurgulamak amacıyla yazılmıştır. Her yeni bilimsel gelişme, geçmişte yapılan hataları unutmadan ilerleyebilirse, insanlık, tıp ve bilim gerçekten ilerlemiş olacaktır.
Kaynaklar
1-Daniel Rennie. (2018). How A Groundbreaking Drug Birthed A Generation Of Thalidomide Babies. https://allthatsinteresting.com/thalidomide babies
2- Mustafa Emre. (2019). Tıp Tarihinin Kara Lekesi: Thalidomid Faciası.
https://blog.ulubat.org/index.php/genel/tip-tarihinin-kara-lekesi-talidomid-faciasi/
3- Engin Özer. Tıp Tarihinin En Kara Lekesi: Thalidomide Faciası. ListeList Özel, Tarih https://listelist.com/author/enginozer/.
4-Bakırcı Mert Çağrı. (2019). Erdem Cansu. Thalidomid Faciası: Tıp Tarihindeki En Korkunç İhmal. Evrim Ağacı. https://evrimagaci.org/thalidomide-faciasi-tip-tarihindeki-en-korkunc-ihmal-7640
5-Vargesson N. (2015). Thalidomide-induced teratogenesis: history and mechanisms. Birth defects research. Part C, Embryo today : reviews, 105(2), 140–156.
6-Kim, J. H., Scialli, A. R. (2011). Thalidomide: the tragedy of birth defects and the effective treatment of disease. Toxicological sciences : an official journal of the Society of Toxicology, 122(1), 1–6.
7-Onco’Zine. Thalidomide’s Secret Past: The Link With Nazi Germany. (10 Aralık 2021).
8-Michael E Franks, Gordon R Macpherson, William D Figg. (2004). Thalidomide. The Lancet, 29;363(9423):1802-11
9-J. Botting. (2005). The History Of Thalidomide. Drug News Perspect. 2002 Nov;15(9):604-611.
10-Science Museum. (2021).Thalidomide. https://www.sciencemuseum.org.uk/objects-and-stories/medicine/thalidomide
11-Newman CGH. (1985). Teratogen update: clinical aspects of thalidomide embryopathy–a continuing preoccupation. Teratology 32: 133–144.
12-Smithells RW, Newman CGH. (1992). Recognition of thalidomide defects. J Med Genet 29: 716–723.
13-McBride W. (1961). Thalidomide and congenital malformations. Lancet 1: 358
14-Lenz WW Lenz,R.A Pfeiffer,W Kosenow,D.J Hayman. (1962). Thalidomide and congenital abnormalities. Lancet 1: 279, 45-46
15-Lenz W. (1988). A short history of thalidomide embryopathy. Teratology 28: 203–215.
16-Stephens TD. 2009. The effect of thalidomide in chicken embryos. Birth Defects Res A 85: 725–731.
17-J. F. Webb. (1963). Canadian Thalidomide Experience. Canadian Medical Association Journal, sf: 987.
18-C. Zimmer. (2010). Answers Begin To Emerge On How Thalidomide Caused Defects. https://www.nytimes.com/2010/03/16/science/16limb.html
19-GlaxoSmithKline. Our History. Alındığı Tarih: 15 Aralık 2021.
20-Peter Hofland. (2013). Reversal Of Fortune: How A Vilified Drug Became A Life-Saving Agent In The ‘War’ Against Cancer – Onco’zine. https://www.oncozine.com/reversal-of-fortune-how-a-vilified-drug-became-a-life-saving-agent-in-the-war-against-cancer/
21-A. Maureen Rouhi. (2005). Thalidomide. Chemical & Engineering News. https://cen.acs.org/articles/83/i25/Thalidomide.html
22-J. Kingsland. How The Thalidomide Scandal Led To Safer Drugs.(2020). https://www.medicalnewstoday.com/articles/how-the-thalidomide-scandal-led-to-safer-drugs#Embryo-development
23-L. Bren. (2001). Frances Oldham Kelsey: FDA Medical Reviewer Leaves Her Mark On History.FDA Consum Mar-Apr;35(2):24-9.
24-O. Özdemir.Http://Www.tfd.org.tr/Sites/Default/Files/Klasor/Dosyalar/Ebultenler/Pdf. (1 Temmuz 2012). Alındığı Tarih: 15 Aralık 2021.
25-Seda Nur Özdemir. Thalidomid Faciası: Bilimin Acı Bedeli . 2025. https://evrimagaci.org/blog/thalidomid-faciasi-bilimin-aci-bedeli-21770
26-Kelsey FO. 1988. Thalidomide update: regulatory aspects. Teratology 38: 221–226.
27-Stephens TD, Bunde CJ, Fillmore BJ. 2000. Mechanism of action in thalidomide teratogenesis. Biochem Pharmacol 59: 1489–1499.
28- Greenstone Gerry. The revival of thalidomide: From tragedy to therapy. BCMJ, vol. 53, No. 5, June 2011, Pages 230-233
29- Myeloma Euronet. Thalidomid. (1 Mayıs 2009). Alındığı Tarih: 15 Aralık 2021.
30- https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Quasthoff