Gönül MALAT
Bir çelik mavisi damar tam da çenemin üstünde
Çoğu zaman gün ışığında seçtiğim
Tıp tıp atıyor yüzümün kenarcığında*
Spoiler içerir.
Kuşkusuz bu devasa yıkımın bir mini diziyle anlatımı çok ironik. Ama olabildiğince çarpıcı ve gerçeklere dayalı! İnsan eliyle oluşan en büyük yıkımların-felaket-başında elbette savaşlar geliyor. Savaşları bir kenara bırakırsak-ki asla bırakılmamalı-hafızamı şöyle bir yokladığımda aklıma gelen yıkımların ikincisi ve en yıkıcı olanı 26.04.1986 tarihindeki Çernobil nükleer santralinin patlaması. Diğeri ise 03.12.1984 tarihindeki Bhopal patlaması.
Bildiğiniz gibi BHOPAL PATLAMASI, dünyada yaşanmış en büyük kimyasal yıkım diye anılır. Hindistan’daki Madya Pradesh ilçesine doğru rüzgarla sürüklenen ölümcül bir sisin ardından sabah bulunan binlerce ceset. Bunu yazarken bile insanın içi acıyor. Raporlar, ABD’ye ait Union Carbide-Hiroşima ve Nagazaki’ ye atılan atom bombalarının da diğer şirketlerle beraber sponsorluğunu üstlenen firma- pestisit fabrikasının, 40 ton metil isosiyanat gazını dışarı atması sonucu 18 bin kişinin ölümüne, 500 binden fazla insanın zehirlenmesine neden olan korkunç olay. Metil isosiyanat’a maruziyet sonrasında yaklaşık on bin kişinin anında öldüğünü hepimiz biliyoruz ne yazık ki. Karaciğer, böbrek yetmezliği vb. hastalıklar için yaklaşık 50 bin kişi tedavi altına alındı. Doktorlar kurtaramadıkları yaralıları nasıl tedavi edeceklerini bilmiyorlardı çünkü maruz kalınan gazın ne olduğunu bilmiyorlardı.
En acısı da Union Carbide firmasının “ticari sır” olduğu gerekçesiyle gazın ne olduğunu açıklamayı reddetmesiydi. Bu nedenle ölü sayısı her geçen gün arttı. Aktivistler, felaketten bu yana meydana gelen 25 binden fazla ölümün doğrudan sızıntıyla ilgili olduğunu söylüyorlar. Şirket 2001’de Dow Chemical tarafından satın alındı. Yeni şirket bu olayla ilgili sorumluluk yüklenmeyeceğini açıkladı. Hindistan, Union Carbide’den 3,3 milyar dolar tazminat talep etti. Sonunda 470 milyon dolara anlaştılar. Hayatta kalanlara kişi başına sadece 500 dolar düştü.
Felaketle ilgili açılan dava ancak 2010’da sonuçlandı ve hepsi de Hintli yerel yöneticilerden oluşan sekiz kişi ikişer yıl hapse ve her biri 2000 dolar para cezası ödemeye mahkûm edildiler. 2009 yılında bölgede yapılan bir araştırmada toprakta normalin 7 katı toksik madde bulundu. 40 seneyi aşkın bir süredir fabrika paslanmaya ve çürümeye devam ederken, içeride kalan binlerce ton pestisit ve atık madde, yağmurlarla toprağa daha derin işlemeye, yeraltı sularına karışmaya, kuyulara sızmaya, musluklardan akıp insan bedenlerine girmeye devam ediyor. 2014 yılında yönetmeniğini Ravi Kumar’un senaristliğini yine Ravi Kumar ve David Brooks’un yaptığı Hindistan ve İngiltere ortak yapımı Bhopal Felaketi adlı film, yaşanan acıyı, ihmalleri ve Hintli yerel yöneticilerle Amerikan şirketinin oy ve para için işbirliğini Bhopal halkı adına güzel bir kurguyla işlemiş. Hakkını onlara teslim ederek! Gerçeklerin peşinde koşan yerel bir gazetecinin dilinden anlatısını çatan belgesel niteliğindeki film gazetelere yansıyan patlama sonrası dehşeti de birebir perdeye aktarmış diyebilirim. Filmi seyretmenizi ısrarla öneririm.
Çernobil Patlaması – 26.04.1986
26 Nisan 1986. Çernobil Nükleer Santrali’ndeki 4 numaralı reaktörün test etmek amacıyla kapatılması sonucu, testin daha birinci dakikası dolmadan ortaya çıkan nükleer reaksiyon ve patlama. Bu yıkım Çernobil’in bulunduğu Ukrayna’nın, komşusu olan Belarus ile Rusya’nın da dahil olduğu (o zamanlar hepsi SSCB’nin bir parçasıydı) ve İrlanda’dan Türkiye’ye kadar uzanan bir bölgeye, Hiroşima’ya atılan atom bombasından 400 kat daha fazla radyasyon saçılmasına neden oldu. O zamanki Sovyetler Birliği yönetimi, kazayı duyurmakta bile isteye geç kaldı. Patlamadan ancak 2 gün sonra İsveç’teki bir nükleer santralin radyasyon ölçüm aletlerinin yüksek değerler göstermesiyle kaza ortaya çıktı. Patlamanın geç duyurulması nedeniyle yakın çevredeki yaşam alanları tahliye edilmedi ve radyasyona maruz kalanların sayısı ne yazık ki azaltılamadı. Kazanın doğrudan sebep olduğu 56 ölüm ve 4.000’in üzerinde kanser vakası var. Fakat elbette bu kadarla sınırlı değil. Çernobil reaktörünün 30 km yarıçaplı çevresi yasak bölge olarak ilan edildi ve 400 bin insan bu bölgeden uzaklaştırıldı. Felaketten toplamda 1,7 milyon insan etkilendi. Bölgenin toprağında, radyoaktif maddelerin aradan geçen 40 yıldan sonra etkinliği yarıya inmiş olmasına karşın doğal düzeye inebilmesi için 200 yıl daha gerekiyor. Çernobil kazası, elektriğin, nükleer santraller yoluyla üretimindeki riskini ortaya çıkararak bu konuda dünya genelinde tartışmalar başlattı. Birçok ülke nükleer enerji programını yeniden gözden geçirdi ve değişiklikler yaptı. Olabilecek benzer kazalara karşı alınacak önlemler belirlendi, yeni acil durum programları hazırlandı, yasa ve yönetmelikler değiştirildi. Fakat bu kaza, insanlığı nükleer enerji üretimi ve kullanımından, nükleer santraller inşa etmekten alıkoyamadı. Ülkemizde de etkileri gözlenen, özellikle Trakya, Karadeniz ve Marmara bölgesi kanser olgu artışına neden olan bu patlama, ülkemizde radyasyonlu fındık, çay ve çeltik gibi tarım ürünlerinin tüketiminin önlenmemesi sonucu kanser olgularında artışa neden oldu. Bu durum kanser nedeniyle ölümlerin bölgesel artışını, ölüm istatistiklerinde belirgin bir şekilde ortaya koymuştur.
Gelelim diziye. HBO ve Sky dolayısıyla İngiliz-Amerikan ortak yapımı olan dizi, 2019 yılında yayınlandı. Craig Mazin’in yazdığı ve Johan Renck’in yönettiği yapım 71. Prime time Emmy Ödüllerinde on dokuz dalda aday gösterildi. Beş bölümden oluşan dizi; En İyi Mini Dizi, Üstün Yönetmenlik ve Üstün Senaryo ödüllerini kazandı. Jared Harris -Valery Legasov olarak (Kurçatov Enstitüsü’nün yardımcı müdürü) Stellan Skarsgård – Boris Shcherbina olarak (Bakanlar Kurulunun başkan vekili) ve Emily Watson – Ulana Khomyuk olarak, (Minsk’ten bir nükleer fizikçi ve kazayı araştıran birçok bilim adamının anısına oluşturulmuş bir kurgusal karakterdir) en iyi oyunculuk adaylıkları aldılar. 77. Altın Küre Ödüllerinde en iyi Mini Dizi filmi ödülünü kazandı. Oyuncu Skarsgård dizi, film veya bir mini dizi de en iyi oyuncu ödülünü kazandı. Hamnet filmindeki aşkın güzel oyunculuğu ile en iyi kadın oyuncu dalında
Akademi Ödülü’nü alan Jessie Buckley, Dalgaları Aşmak filminden hatırlayacağımız yine en iyi kadın oyuncu Akademi Ödülü alan Emily Watson ve Ejderha Dövmeli Kadın ve Manevi Değer filminden aşina olduğumuz Stellan Skarsgård mini ama çarpıcı dizide oyuncu kadrosunda yer alan oyuncular. Bu vahim olayın nasıl, neden yaşandığını ve yine ihmalleri anlatan dizide sanırım en etkileyici bölüm madencilerin devreye girdiği sahnelerdi. Dünyada yaşanan yıkımlarda-depremler vs.- insanlığa omuz veren hep madenciler olmuş. Radyoaktivitenin ortaya çıkardığı aşırı ısı ve ışınımda anadan üryan can hıraç çalışmaları seyirciyi acılı bir katarsise sürüklüyor doğrusu. Yine madenciler gibi itfaiyecilerin canla başla nükleer santraldaki yangını söndürmek için nafile çabaları hayli güzel yerleştirilmiş filme. Jessie Buckley, radyasyona yoğun bir şekilde maruz kalan bir itfaiyecinin hamile eşi olarak hayranlıkla seyrettiğimiz bir performans sergiliyor. Biraz fantastik ve biraz da ümit var şekilde tüm radyoaktiviteyi fetusun absorbe ettiği dolayısıyla annesini koruduğu anlatı da hayli dikkate değer doğrusu.
Ne yazık ki insan eliyle oluşmuş felaketlerin sonu daima ama daima sağlık çalışanlarının üzerine ekstra yük bindiren, ne olup bittiği konusunda hemen yanıt beklenilen bir pozisyona itekler bizleri. Dizi de epey güzel işlenmiş bu durumda. Bhopal Felaketi filminde de öyle.
Her iki filminde ortak noktası baskıcı rejimlerin, insanı hiçe sayıp parayı, itibarı öncelemeleri! İhmal ve önyargılı yaklaşımların sonucu oluşan yıkımlar, yaralanmalar, sakatlıklar ve ölümler. Bu iki vahim olayın sonunda belirtebileceğimiz tek iyi taraf uluslararası yasaların kimyasal ve nükleer alanda daha kısıtlayıcı ve daha güvenli hale getirilmiş olması.
23.10.2026
*Edip Cansever