“Dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır”
L. Wittgenstein
Demet Parlar
Doğanın hakları insan haklarından, gezegenin sağlığı halk sağlığından ayrı düşünülebilir mi? İklim krizinin etkisiyle gelişen kuraklıklar, seller, kasırgalar, ortalamanın çok üstüne çıkan sıcaklıklar gibi beklenmeyen aşırı hava olaylarının yarattığı can kayıpları, yaralanmalar, biyoçeşitliliğin azalması, gerginliklere ve çatışmalara yol açan göçler… Doğa ve insan ayrımının yanlışlığının en etkileyici göstergeleri olsa gerek.
Aslında doğayı insandan ayıran insan merkezci bakış açısının kökenleri yaklaşık 10.000 yıl önce tarım devrimiyle yerleşik düzene geçilmesi ile başlıyor; insan eliyle üretilen yapay alanlar (köyler, tarlalar, surlar) ile vahşi, evcilleştirilmemiş dış dünya (doğa) arasında fiziksel ve zihinsel bir sınır çekiliyor. Böylece doğa, artık sadece içinde yaşanılan bir yuva değil, kontrol edilmesi gereken bir unsura dönüşüyor.
Antik Yunan felsefesinde günümüzden 2400-2300 yıl önce özellikle Platon ve Aristoteles, insanı “akıl” (logos) sahibi yegane canlı olarak tanımlayarak onu diğer canlılardan üstün bir basamağa yerleştirdi. Aristoteles, doğadaki her şeyin bir amacı olduğunu ve bu amacın insana hizmet etmek olduğunu savunarak insan merkezci (antroposantrik) dünya görüşünün felsefi temellerini attı (1). Descartes’in Kartezyen felsefesinin, Newton’un mekanistik görüşünün ve tek tanrılı dinlerin insanın doğaya hakimiyeti ve üstünlüğü anlayışını kuran “antroposantrik” görüşlerin benimsenmesinde etkisi büyük olmuştur.
18. yüzyılda sanayi devrimi ile kapitalizmin kurumsal ve hâkim bir ekonomik sistem haline gelmesiyle doğa bir meta olarak görülmeye başlanmış, doğayla olan bağımız kopmuş, doğadan yararlanma giderek doğanın sistematik bir biçimde kullanılıp sömürülmesine dönüşmüştür. Bu dönüşüm dilimize yansıyarak sermaye için, üretim için yapılan ekolojik yıkımın olağan ve doğal bir süreç olarak kabulünü kolaylaştırmıştır.
İnsanın dünyayı ve yaşadığı gerçekliği yalnızca sahip olduğu dilsel araçlarla kavrayabildiğini, anlamlandırıp ifade edebileceğini Wittgenstein “Dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır” önermesiyle tüm açıklığıyla gösterir. Kelimelerin ve dilin bittiği yerde, insan zihni için gerçeğin ve anlamın sınırı da biter. Kökeni binlerce yıl öncesine dayanan insan merkezci zihniyet dünyamızı besleyen dilin, kapitalizmin doğayı metalaştırmasının, sömürmesinin olağan görülmesine neden olduğu çok açık. Sanayi devrimiyle başlayan bu süreçte kapitalizmin doğayı bir “kaynak”, bir meta olarak gören, insan emeğini sömüren patriyarkal zihniyetini normalleştiren, olağanlaştıran en önemli etkenlerden biri dil olsa gerek.
Örneğin TDK “Doğa” kavramını “kendi kuralları çerçevesinde sürekli gelişen, değişen canlı ve cansız varlıkların hepsi; tabiat, natür” olarak tanımlıyor. Ardından ikinci bir tanım daha veriyor; “İnsan eliyle büyük değişikliğe uğramamış, doğal yapısını koruyan çevre; tabiat” (2).
İlki bilimsel bir tanımken, ikincisi insanı doğadan ayrı bir yere konumluyor, insan elinin doğada değişiklik yapma gücünü vurguluyor, insanı merkeze alıyor.
Tarihsel Dönüşüm Özeti;
| Tarihsel Dönem | İnsan-Doğa İlişkisi Modeli | Doğanın Algılanış Biçimi |
| Avcı-Toplayıcı (Paleolitik) | Biyofilik / Organik bağ | Canlı, kutsal, korkulan ve saygı duyulan bir ana. |
| Tarım Toplumu (Neolitik) | Yerleşik / Müdahaleci | Şekillendirilen, sınır çekilen ve evcilleştirilen çevre. |
| Modern / Sanayi Devrimi | Kartezyen / Sömürgeci | Kaynak deposu, mekanik nesne, fethedilmesi gereken güç, alınıp satılabilir meta |
Günümüzde, iklim krizinden, ekonomik krize, jeoekonomik çatışmalara yapay zekanın yaratmaya başladığı sorunlara toplumsal eşitsizliklerin, gerilimlerin giderek arttığı bu zaman diliminde kapitalizm, yarattığı çoklu krizlerin üzerini farklı kavramlarla örterek zaman kazanmaya, bir başka deyişle algı yönetimiyle bu sürecin yarattığı toplumsal gerilimleri, tepkileri azaltmaya çalışıyor. Neoliberalizmin “toplum yoktur, birey vardır” felsefesine yakışır bir şekilde iklim krizinden kapitalizmin değil bireyin sorumlu olduğu, çözümün kapitalist üretim tüketim ilişkilerinin değişimine değil, bireyin davranış değişikliğine bağlı olduğu yanılgısı yaratılıyor.
Bir krizi diğer bütün hepsinden ayırmanın mümkün olmadığı, iç içe geçmiş, birbirini besleyen çoklu krizlere bağlı sorunlardan çıkış yolları bulmak için; doğayla ilişkimizi yeniden düşünmemizi sağlayacak bir modele, deyiş yerindeyse yeni bir zihniyete ihtiyacımız olduğunu yeni kavramlar gösteriyor; Örneğin ekokırım suçu (ecocide), tek sağlık (one health)*, gezegen sağlığı (planetary health)**, doğanın hakları (right of nature), iklim adaleti (climate justice), adil geçiş (just transition)gibi kavramlar (3), bu kavramlarla açılan yeni çalışma alanları, politik öneriler son yıllarda sıklıkla karşımıza çıkıyor.
Doğaya verilen zararların gezegenimizin dokuz yaşamsal eşiğinden yedisini zorlamasıyla, bu eşiklerden yalnızca biri olan iklim değişikliğinin iklim krizine dönüşmesiyle, ekokırım farklı ülkelerde farklı boyutlarda ele alınmaya, tartışılmaya başlandı (Bkz. Şekil 1). Aktivistler ve hukukçular, ekokırım suçunu kendi ülkelerinin yasalarına geçirmeye çalışıyorlar. Çabalar sadece iç hukukta tanımlama yapılmasına yönelik değil, ekokırımın Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin (UCM) baktığı 4 temel suça (insanlığa karşı işlenen suçlar, soykırım, savaş ve saldırı suçları) eklenerek, 5. suç olarak kabul edilmesi yönünde. Küresel kurumlarla sermaye ise COP 31’e sayılı günler kalmışken aynı retorikleri tekrarlıyorlar ve var olan sistemi korumaya yönelik olan mevcut hukukun devamlılığını sağlıyorlar (4).
Erişim Tarihi; 05/11/2026
Halk sağlığı açısından bakınca; sağlığın sosyal yanı tarihsel olarak çok daha eski olmasına ve Dünya Sağlık Örgütü’nün 20. yüzyılın ortalarında sağlığı yalnızca hastalık ya da sakatlık olmaması değil bedensel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali olarak tanımlamasına rağmen insanın bütüncül sağlığının içinde bulunduğu ekosistemle ne kadar yakından ilişkili olduğu göz ardı edildi, sağlığın sosyal yanı unutuldu.
Tek sağlık (one health)* ve gezegen sağlığı (planetary health)** yaklaşımları özellikle pandemiler, iklim değişikliği gibi küresel krizlerin derinleştiği 2020 sonrası dönemde, insanın ekosistemle yadsınamaz ilişkisinin belirginleşmesiyle, akademik literatürün ve uluslararası politika yapıcıların merkezine oturmuştur. Her iki kavram politik olarak bazı farklılıklar gösterse de aslında gezegendeki canlı cansız tüm varlıklarla birlikte varlığımızı korumaya yönelik bütüncül bir sağlık anlayışının zorunluluğunu gösteriyor.
Dünyamızdaki insan dahil canlı-cansız tüm varlıkların birbirini destekleyen, onaran yaşamsal ilişkilerini düşünmeye “iklim krizi bir halk sağlığı sorunudur” deyişi yerine “iklim krizi bir sağlık sorunudur” diyerek başlayabiliriz belki? İklim krizinin yol açtığı sağlık sorunlarını ele alırken, korumadan tanıya, tedaviye, müdahale ve yönetime kadar sağlık politikalarını sorgularken, önerirken kapitalizmin perçinlediği insan merkezli zihniyet dünyamızı değiştirmek yeni çözüm yolları bulmamızı kolaylaştıracaktır diye düşünüyorum.
*Tek Sağlık; insanların, hayvanların ve ekosistemlerin sağlığını sürdürülebilir bir şekilde dengelemeyi ve optimize etmeyi amaçlayan bütünleşik ve birleştirici bir yaklaşımdır. İnsanların, evcil ve vahşi hayvanların, bitkilerin ve daha geniş çevrenin (ekosistemler dahil) sağlığının yakından bağlantılı ve birbirine bağımlı olduğunu kabul eder.
(https://www.who.int/health-topics/one-health#tab=tab_1 (Erişim tarihi; 06/11/2026)
**Gezegen sağlığı; insan medeniyetlerinin sağlığına ve bağlı oldukları doğal sistemlerin durumuna odaklanan, çözüm odaklı, disiplinlerarası bir alan ve küresel bir harekettir. İlk olarak 2015 yılında Rockefeller Vakfı-Lancet Komisyonu tarafından tanımlanan bu alan, insan sağlığının Dünya’nın ekolojik istikrarıyla ayrılmaz bir şekilde bağlantılı olduğunu kabul eder. (https://planetaryhealthalliance.org/what-is-planetary-health/ (Erişim tarihi; 06/11/2026)
1- Cerrahoğlu Z. (PDF) Doğaya Dönüş Temasının Ekolojik Karşılıkları: Koca Dünya (2016) Ve Yuva (2018) Filmleriyle İnsan-Doğa İlişkisi Üzerine Düşünmek (Erişim tarihi; 1/11/2026)
2- https://sozluk.gov.tr/kelime/do%C4%9Fa (Erişim tarihi; 3/11/2026)
3-Hakların İklim Zirvesi Cep Sözlüğü https://docs.google.com/document/d/1lwDJb39-32SQm57O3cTAEtcPD1E11hwfJdHCFsiGr0U/edit?tab=t.0 (Erişim tarihi; 3/11/2026)
4-https://iklimadaletikoalisyonu.org/birinci-uluslararasi-ekokirim-konferansi-sonuc-bildirgesi/ (Erişim tarihi; 3/11/2026)