Kapitalosen Çağında Sağlık: Tek Sağlık ve Gezegen Sağlığının Marksist Eleştirisi

Dr. Nasır Nesanır
Türk Tabipleri Birliği Halk Sağlığı Kolu

Özet

Bu makale; insan, hayvan ve ekosistem sağlığını bütüncül bir yaklaşımla ele alan Tek Sağlık ve Gezegen Sağlığı paradigmalarını eleştirel bir Marksist perspektifle inceler. Yüzeyde kapsayıcı ve etik bir dil sunan bu yaklaşımların, ekolojik ve toplumsal krizleri soyut bir “Antroposen” söylemiyle ele alarak asıl fail olan “Kapitalosen”i ve yapısal sömürü ilişkilerini görünmez kıldığını savunur. Makale, her iki paradigmanın sermayenin kriz yönetimi ve biyopolitik denetim araçları olarak işlev gördüğünü ortaya koyarken; bu literatürün sunduğu verilerin kamucu ve ekososyalist bir mücadele için taktiksel bir kaldıraç olarak nasıl kullanılabileceğini tartışır. Sonuç olarak, gerçek sağlık ve ekolojik uyumun teknik reformlarla değil, üretim ilişkilerinin radikal dönüşümüyle mümkün olabileceği vurgulanır.

1. Krizler Çağında Bütüncül Sağlık Vaadi

İnsanlık, yüzyılın başından bu yana, doğayla kurduğu sömürü temelli ilişkinin ertelenemez sonuçlarını yaşamaktadır. Pandemilerden iklim felaketlerine, biyolojik çeşitliliğin çöküşünden kentleşme kaynaklı eşitsizliklere uzanan krizler zinciri, insanlığın “krizler çağı”na girdiğini göstermektedir. Bu dönemde “Tek Sağlık” ve “Gezegen Sağlığı” kavramları, küresel sağlık alanında bütüncül bir söylemin yeni simgeleri olarak öne çıkmıştır.

Ancak bu süreçte ekolojik ve toplumsal krizler genellikle soyut bir “insanlık” suçlamasına, yani Antroposen söylemine indirgenmektedir. Antroposen, insan faaliyetlerinin gezegensel düzeyde yarattığı dönüştürücü etkiyi adlandırmak açısından önemli bir olguya işaret etse de; fosil yakıt şirketi, kömürle ısınan bir hane ya da özel jet kullanan bir milyarderin krizdeki sorumluluk eşitsizliğini görünmez kılar [1, 2]. Antroposen söyleminin insan türünü homojen bir fail olarak ele alan yorumları, ekolojik yıkımın tarihsel ve sınıfsal sorumluluklarını belirsizleştirerek asıl belirleyici olan kapitalist üretim ve yeniden üretim ilişkilerini, yani Kapitalosen’i perdeleyebilir [1, 2]. “Bütüncül sağlık” söylemi de işte bu soyut Antroposen perdesi altında, krizin yapısal köklerini örten teknik birer yönetişim aracına dönüşmektedir.

2000’li yıllarda DSÖ, FAO ve Dünya Bankası raporlarında yer bulan Tek Sağlık yaklaşımı, Rockefeller Vakfı ve The Lancet işbirliğiyle hazırlanan komisyon raporuyla kurumsallaşan Gezegen Sağlığı paradigmasıyla genişlemiştir [3, 4]. COVID-19 pandemisiyle birlikte zoonotik hastalıklar, iklim krizi ve küresel sağlık güvenliği gündemlerinin aynı eksende birleşmesi, bu alanlardaki akademik üretimi ivmelendirmiştir. Bibliyometrik analizler, 2018–2019 dönemiyle karşılaştırıldığında 2020–2021 yıllarında Tek Sağlık yayınlarında %137, Gezegen Sağlığı çalışmalarında ise %170 oranında belirgin bir artış gerçekleştiğini ortaya koymaktadır [5].

Her iki yaklaşım, insan sağlığını ekosistemlerin ve gezegenin sağlığıyla ilişkilendirerek “bütüncül” bir anlayış sunduğunu iddia eder. Ancak bu bütünlük iddiası, kapitalizmin krizlerini yönetmenin yeni yollarından biridir. Ekolojik ve toplumsal yıkımların yarattığı meşruiyet krizini maskeleyen sistem, sorunları çözmekten çok yönetir. Bu yönüyle Tek Sağlık ve Gezegen Sağlığı, semptomları tedavi eden ama hastalığın kaynağına dokunmayan paradigmalardır.

2. Tarihsel Çerçeve: Virchow ve Engels Perspektifi

Rudolf Virchow’un “tıbbın toplumsal bir bilim olduğu” önermesi, günümüzde “bütüncül sağlık” kavrayışlarının tarihsel köklerine ışık tutar [6, 7]. Ancak Virchow’un işaret ettiği bütüncüllük, kapitalizmin krizlerini yönetmeye dönük teknik bir eşgüdüm değil; sağlıkla toplumsal düzen arasındaki maddi bağın ortaya konmasıdır. Hastalık, yoksulluk ve eşitsizlik, aynı üretim ilişkilerinin farklı görünümleridir; dolayısıyla tıbbın görevi yalnızca biyolojik değil, aynı zamanda politik bir görevdir.

Friedrich Engels’in İngiltere’de Emekçi Sınıfın Durumu’nda geliştirdiği “toplumsal cinayet” kavramı bu hattı tamamlar [8]. Emekçi sınıfı sağlıksız koşullara, açlığa ve erken ölüme mahkûm eden kapitalist üretim biçimi, sistematik bir cinayet olarak tanımlanır. Virchow, sağlık sorunlarının toplumsal ve siyasal koşullarla bağını ortaya koyarak radikal bir toplumsal sağlık reformunun gerekliliğini savunurken, Engels bu eleştiriyi kapitalist üretim ilişkilerinin yapısına kadar götürür. Böylece sağlık sorunlarının yalnızca reformlarla değil, onları üreten toplumsal düzenin dönüşümüyle ele alınması gerektiğini gösterir.

Günümüzün “bütüncül sağlık” paradigmalarıyla karşılaştırıldığında, bu tarihsel çizgi tersine çevrilmiştir. Tek Sağlık ve Gezegen Sağlığı, toplumsal eleştirinin yerine teknik ve etik bir bütünlük geçirerek kapitalist üretim tarzının meşruiyetini yeniden üretir. Böylece sağlık, artık bir özgürleşme alanı değil, sermayenin kendini ahlaki olarak akladığı bir ideolojik maske hâline gelir.

3. Tek Sağlık: Biyopolitik Yönetim Aracı

İnsan, hayvan ve çevre sağlığının karşılıklı ilişkisini esas alan Tek Sağlık yaklaşımının düşünsel ve mesleki kökleri daha eskiye uzanmakla birlikte, 2000’li yıllarda veterinerlik, halk sağlığı, epidemiyoloji ve ekoloji alanlarının kesişiminde uluslararası ölçekte yeniden kurumsallaşmıştır. İnsan, hayvan ve çevre sağlığını birbirine bağlı bir “sağlık ekosistemi” olarak kavrar. FAO, UNEP, WHO ve WOAH gibi uluslararası kurumların ortak eylem planlarında somutlaşan bu yaklaşım; zoonotik hastalıkların erken tespiti, antimikrobiyal direncin izlenmesi ve gıda güvenliği gibi alanlara odaklanır [9, 10]. Tek Sağlık araştırmalarını disiplinler ve sektörler arasında inceleyen bibliyometrik çalışmalar, çevresel boyutun ve sosyal bilimlerin literatürde yeterince temsil edilmediğine de işaret etmektedir [10].

Neoliberal dönemde halk sağlığının kamusal sorumluluklarının daraltılması ve sağlık hizmetlerinin piyasa ilişkilerine açılmasıyla birlikte, Tek Sağlık yaklaşımı da yaşamın, hayvan popülasyonlarının ve ekosistemlerin risk temelli izlenmesi ve yönetilmesi süreçleri içinde yeni bir işlev kazanmıştır. Foucault’nun kavramsallaştırdığı biyopolitika ve yönetimsellik perspektifinden bakıldığında Tek Sağlık, yaşamın ölçülebilir veriler üzerinden izlenmesi ve düzenlenmesi süreçlerinin bir parçası olarak okunabilir [11, 12]. İnsan topluluklarının, hayvan popülasyonlarının ve ekosistemlerin gözetim ağları ve biyoteknolojik sistemlerle izlenmesi, yaşamın sermaye birikimi için öngörülebilir hâle getirilmesinin bir göstergesidir. Yüzeydeki amacı zoonotik hastalıkların kontrolünü sağlamak olsa da, derininde yaşamın tümünü ölçülebilir, izlenebilir ve yönetilebilir bir biyolojik süreç olarak tanımlayan bir rasyonalite yatar.

4. Gezegen Sağlığı: Etik Maskesi

Gezegen Sağlığı, Tek Sağlık’ın biyopolitik dar çerçevesine bir yanıttır. İnsan-doğa bütünlüğünü vurgular; iklim krizi, sürdürülebilir kalkınma ve çevresel adalet temalarını birleştirir [3, 13]. Ancak merkezdeki vurgu politik değil etiktir; sorun üretim ilişkilerinde değil, “insanın doğayla uyumsuz davranışlarında” aranır.

Böylece ekolojik kriz, sınıfsal ve siyasal bir mesele olmaktan çıkar; bireysel yaşam tarzlarına ve ahlaki duyarlılıklara indirgenir. Marx’ın tarihsel maddeci perspektifine ters düşerek, Gezegen Sağlığı krizin köklerini toplumsal üretim tarzında değil, bireysel sorumlulukta arar. Literatür, Gezegen Sağlığı söyleminin giderek teknokratikleştiğini, piyasa temelli çözümcülüğe yöneldiğini ve sosyal adalet ile yapısal eşitsizlikleri ikincilleştirdiğini vurgular. Gezegen Sağlığı, etik ve ahlaki bir yönetim çerçevesi sunarken kapitalist üretim ilişkilerinin ekolojik yıkımını görünmez kılar.

5. Gerilim, Çelişki ve Tamamlayıcılık

Tek Sağlık ve Gezegen Sağlığı yaklaşımları, yüzeyde birbirini tamamlayan paradigmalarmış gibi görünse de, uygulamada belirgin bir gerilim taşır. Bu gerilim, odaklandıkları ölçek ve disipliner kökenlerde de açıkça görülmektedir. Tek Sağlık yaklaşımı, ağırlıklı olarak veterinerlik, tıp ve halk sağlığı kesişiminde yer alarak insan-hayvan etkileşimine, zoonotik hastalıklara ve bunlarla ilişkili ekolojik süreçlere (Kovid-19, kuş gribi, antimikrobiyal direnç, gıda güvenliği) odaklanırken; Gezegen Sağlığı, çevre bilimleri ve ekolojiyle daha güçlü bir ilişki kurarak küresel ve makro düzeyde jeofiziksel ve biyosferik sistemleri, iklim değişikliğini ve arazi kullanımındaki dönüşümleri merkeze alır.

Tek Sağlık, biyopolitik bir rasyonalite ile yaşamı öngörülebilir ve kontrol edilebilir bir sistem olarak kavrarken; Gezegen Sağlığı etik duyarlılık, ekolojik bütünlük ve sürdürülebilirlik söylemleriyle yaşamın daha geniş bir bağlamda korunmasını önerir. Ancak pratikte, Gezegen Sağlığı söylemleri giderek Tek Sağlık paradigmasının risk yönetimi mantığına eklemlenmekte ve ekolojik krizleri toplumsal ve sınıfsal boyutlarından soyutlayarak teknik ve biyopolitik bir kontrol aracına indirgenmektedir.

Tek Sağlık ve Gezegen Sağlığı, kapitalist sistemin sağlık alanındaki iki tamamlayıcı ideolojik biçimini temsil eder. İlki, yaşamı teknik, ölçülebilir ve yönetilebilir bir alan olarak düzenleyen biyopolitik bir araçtır; diğeri ise doğayla uyum, etik sorumluluk ve sürdürülebilirlik söylemleriyle bu düzenin meşruiyetini sağlar. Kapitalizm, krizlerini yalnızca teknik müdahalelerle değil, aynı zamanda ahlaki söylemlerle de yönetir. Tek Sağlık, riskleri ölçer ve denetler; Gezegen Sağlığı, bu denetimi etik bir gereklilik olarak sunar.

Böylece sistem, bilimsel zorunluluk ile ahlaki rıza arasında kurduğu dengeyle kendi bütünlüğünü yeniden üretir. Bu durum, Antonio Gramsci’nin hegemonya ve rızanın üretimi çerçevesinde tarif ettiği dinamikle birebir örtüşür [14]; baskı ile rıza eşzamanlı olarak yeniden üretilir.

6. Solun Çelişkisi: Reformist Sahiplenme ve Ekososyalist Eleştiri

Tek Sağlık ve Gezegen Sağlığı, yalnızca liberal teknokratların değil, bazı sol çevrelerin de ilgisini çekmiştir. Reformist sol, bu yaklaşımlarda kapitalizmi dönüştürmek yerine onu daha insancıl, daha sürdürülebilir kılma potansiyeli görür. Sorun, bu kavramların sistem içi niteliklerinin göz ardı edilmesidir.

Birçok sol aktör, sağlık krizlerine yanıt üretme çabası içinde bu paradigmalara eleştirel bir süzgeçten geçirmeden sahip çıkar. “Bütüncül sağlık”, “sürdürülebilir toplum” ve “ekolojik adalet” gibi kavramlar, radikal dönüşümün yerine yönetilebilir değişimin diline dönüşür. Böylece sağlık alanındaki eşitsizlikler, yapısal kökenlerinden koparılır ve kapitalist sistemin teknik olarak reforme edilebileceği yanılsaması güçlendirilir.

Bununla birlikte, bu kavramların kapitalist kriz yönetiminin birer aracı olduğu gerçeği, halk sağlığı savunucularının bu alanlarda verilen mücadeleleri tamamen dışlamasını gerektirmez. Aksine; Tek Sağlık ve Gezegen Sağlığı literatürünün sunduğu veriler, erken uyarı ağları ve ekolojik yıkım tespitleri, sermayenin doğayı ve yaşamı tahrip eden politikalarına karşı taktiksel bir kaldıraç ve meşruiyet zeminleri olarak kullanılmalıdır. Mesele, bu kavramları burjuva teknokrasisinin ya da piyasa temelli “sürdürülebilirlik” illüzyonlarının insafına bırakmak değil; onları ekososyalist bir hatla yeniden anlamlandırarak kamucu bir mücadele aracına dönüştürmektir. Araçları reddetmek değil, bu araçların hangi sınıfın çıkarları için ve hangi toplumsal ilişkiler bağlamında kullanıldığını sorgulamak hayati bir zorunluluktur.

Ekososyalist perspektif ise bu yanılsamayı reddeder. Karl Marx’ın insan-doğa arasındaki metabolik ilişkiye dair çözümlemelerinden hareketle John Bellamy Foster tarafından sistematikleştirilen metabolik yarılma yaklaşımı, sağlık ve doğa krizlerinin kapitalist üretim tarzıyla yapısal bağını ortaya koyar [15, 16]. Sağlık, üretim tarzının bir türevidir; insan-doğa ilişkisi sermaye birikiminin mekanizması içinde metalaşmıştır. Gerçek bir bütüncül sağlık, yalnızca bu üretim biçiminin ortadan kaldırılmasıyla mümkün olur; yani sağlık, üretim ilişkilerinin devrimci dönüşümüyle yeniden inşa edilebilir.

7. Pozitif Katkılar ve Eğitim Perspektifi

Her ne kadar Tek Sağlık ve Gezegen Sağlığı paradigmasının kapitalist reform işlevleri eleştiriliyor olsa da, bu yaklaşımların sağlık eğitiminde yer alması ve toplumsal tartışmalara dahil edilmesi önemli fırsatlar sunar. Tıp ve halk sağlığı eğitiminde bu kavramların öğretilmesi, öğrencilerin insan, hayvan ve çevre sağlığı arasındaki bağlantıları kavramasına ve krizlerin çok boyutlu doğasını anlamasına olanak tanır. Tek Sağlık paradigması, antibiyotik direncinin izlenmesi, zoonotik hastalıkların erken tespiti ve ekosistemler aracılığıyla bulaş risklerinin azaltılması gibi somut sağlık sorunlarına çözüm geliştirmeyi teşvik eder. Gezegen Sağlığı ise iklim değişikliği, kentsel kirlilik ve gıda güvenliği konularının sağlık boyutunu görünür kılarak politika yapıcıların ve toplumun farkındalığını artırır. Ancak bu kavramların ideolojik sınırları fark edilerek kullanılması, toplumsal eşitsizliklerin ve ekolojik yıkımın eleştirel olarak tartışılmasını teşvik etmelidir.

8. Sonuç: Bütüncül Sağlıktan Toplumsal Dönüşüme

Tek Sağlık ve Gezegen Sağlığı yaklaşımları, insan, hayvan ve ekosistem sağlığı arasındaki karşılıklı bağı görünür kılmaları bakımından önemli bir bilimsel birikim sunmaktadır. Ancak bu bütünlüğü kapitalist üretim ilişkilerinden, sınıfsal eşitsizliklerden ve sermaye birikiminin doğa üzerindeki yıkıcı etkilerinden bağımsız ele aldıklarında, çözmeye çalıştıkları krizlerin yapısal nedenlerini görünmez kılma riski taşırlar. Sağlık ve ekoloji arasındaki ilişkiyi tanımlamak, bu ilişkinin hangi toplumsal ve ekonomik düzen tarafından belirlendiğini sorgulamadan yeterli değildir.

Bu nedenle mesele, Tek Sağlık ve Gezegen Sağlığı’nın sunduğu bilimsel bilgiyi reddetmek değil; bu bilginin hangi sınıfsal çıkarlar doğrultusunda üretildiğini, nasıl kullanıldığını ve kimin yararına seferber edildiğini sorgulamaktır. Erken uyarı sistemleri, epidemiyolojik izleme, ekolojik değerlendirmeler ve disiplinler arası bilimsel işbirliği, kamusal yarar doğrultusunda kullanılabilecek araçlardır. Ancak bu araçların varlığı, onları ortaya çıkaran toplumsal ilişkilerin kendiliğinden dönüşeceği anlamına gelmez.

Gerçek bir bütüncül sağlık anlayışı, yaşamı sermaye birikiminin ihtiyaçlarına göre ölçen, düzenleyen ve yöneten bir sistemin sınırlarını aşmak zorundadır. Bunun yolu, sağlığı piyasa ilişkilerinin dışına çıkaran, doğayı ortak yaşamın vazgeçilmez bir parçası olarak gören, toplumsal eşitsizlikleri ortadan kaldırmayı ve üretim ilişkilerini dönüştürmeyi hedefleyen kamucu ve ekososyalist bir mücadeleden geçer.

Dolayısıyla ihtiyaç duyulan şey, yalnızca insanı, hayvanı ve çevreyi aynı sağlık çerçevesinde buluşturmak değil; bu üç alan arasındaki ilişkiyi belirleyen toplumsal düzeni dönüştürmektir. Bütüncül sağlık, ancak bütüncül bir toplumsal dönüşümle mümkündür.

Kaynakça

1. Akçay Ü. COP31’e doğru: Antroposen, kapitalosen ve ekolojik emperyalizm. Evrensel. 20 Eylül 2026.
2. Moore JW, ed. Anthropocene or Capitalocene? Nature, History, and the Crisis of Capitalism. Oakland: PM Press; 2016.
3. Whitmee S, Haines A, Beyrer C, et al. Safeguarding human health in the Anthropocene epoch: report of The Rockefeller Foundation–Lancet Commission on planetary health. The Lancet. 2015;386(10007):1973–2028.
4. World Health Organization (WHO), Food and Agriculture Organization (FAO), World Organisation for Animal Health (WOAH), United Nations Environment Programme (UNEP). Tripartite and UNEP support OHHLEP’s definition of “One Health”. Geneva: WHO; 2021.
5. Ruiz de Castañeda R, Villers J, Faerron Guzmán CA, et al. One Health and planetary health research: leveraging differences to grow together. The Lancet Planetary Health. 2023;7(2):e109–e111. doi:10.1016/S2542-5196(23)00002-5.
6. Virchow RL. Der Armenarzt. Die medicinische Reform. 1848;18:125. 3 November 1848.
7. Mackenbach JP. Politics is nothing but medicine at a larger scale: reflections on public health’s biggest idea. Journal of Epidemiology and Community Health. 2009;63(3):181–184. doi:10.1136/jech.2008.077032.
8. Engels F. The Condition of the Working Class in England. Leipzig: Otto Wigand; 1845.
9. Food and Agriculture Organization (FAO), UNEP, WHO, WOAH. One Health Joint Plan of Action (2022–2026): Working Together for the Health of Humans, Animals, Plants and the Environment. Rome: FAO; 2022.
10. Humboldt-Dachroeden S, Rubin O, Frid-Nielsen SS. The state of One Health research across disciplines and sectors – a bibliometric analysis. One Health. 2020;10:100146.
11. Foucault M. The History of Sexuality, Volume 1: An Introduction. New York: Pantheon Books; 1978.
12. Foucault M. Security, Territory, Population: Lectures at the Collège de France, 1977–1978. New York: Palgrave Macmillan; 2007.
13. Myers SS. Planetary health: protecting human health on a rapidly changing planet. The Lancet. 2017;390(10114):2860–2868.
14. Gramsci A. Selections from the Prison Notebooks. New York: International Publishers; 1971.
15. Foster JB. Marx’s Ecology: Materialism and Nature. New York: Monthly Review Press; 2000.
16. Foster JB, Clark B, York R. The Ecological Rift: Capitalism’s War on the Earth. New York: Monthly Review Press; 2010.
17. Löwy M. Ecosocialism: A Radical Alternative to Capitalist Catastrophe. Chicago: Haymarket Books; 2015.