Prof. Dr. Gamze Varol

Sağlık hakkının gerçekleşmesi, hastalıkların tanı ve tedavisinin yanı sıra insanları hasta eden koşulların önlenmesini gerektirir. Temiz hava, güvenli su ve gıda, sağlıklı çalışma ve barınma koşulları ile işleyen ekosistemler, sağlıklı bir yaşamın temel dayanaklarıdır. İklim krizi, hava kirliliği ve biyolojik çeşitlilik kaybı bu dayanakları birlikte aşındırmaktadır. Sıcak hava dalgalarında artan hastane başvuruları, kirli havayla ağırlaşan kalp ve akciğer hastalıkları, kuraklığın tehdit ettiği su ve gıda güvencesi aynı halk sağlığı gündeminin parçalarıdır.

Bu yaklaşımın insan hakları çerçevesinde de karşılığı vardır. Birleşmiş Milletler Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesinin sağlık hakkına ilişkin 14 No.lu Genel Yorumu, sağlık hakkını sağlık hizmetleriyle birlikte güvenli su, beslenme, barınma ve sağlıklı çevre ve çalışma koşulları gibi sağlığın temel belirleyicilerini kapsayacak biçimde ele alır. Bilimsel kanıtlar, bu koşullardaki bozulmanın sağlık sonuçlarını ortaya koyarken hak temelli yaklaşım, önleme ve korunma politikalarının kime karşı ve hangi sorumluluklarla yürütüleceğini belirlemeye katkı sunar.

Fosil yakıtlara dayalı enerji ve üretim sistemi bu ilişkilerin merkezindedir. Kömür, petrol ve fosil gazın çıkarılması ve kullanılması sera gazı emisyonlarıyla iklim değişikliğini hızlandırırken hava, su ve toprak kirliliğine de yol açar. Sağlık etkileri hem kirleticilere maruziyetle hem iklim tehlikeleriyle hem de ekosistemlerin ve yaşam koşullarının bozulmasıyla ortaya çıkar. Bu yollar farklı olmakla birlikte birbirleriyle etkileşir; sonuçları bugün yaşanmakta ve gelecek kuşaklara taşınmaktadır.

Hava Kirliliği, Hastalık Yükü ve Erken Ölümler

Fosil yakıtların sağlık yükü, madenlerden rafinerilere, taşıma hatlarından termik santrallere ve kent içi ulaşıma uzanan yaşam döngüsü boyunca oluşur. İşçiler ile üretim tesislerinin çevresinde yaşayan topluluklar mesleki ve çevresel tehlikelere maruz kalırken, yanma kaynaklı hava kirleticileri geniş nüfus kesimlerini etkiler. İnce partikül maddeler (PM₂.₅), azot oksitler, kükürt dioksit ve diğer kirleticiler bu yükün önemli bileşenleridir.

Hava kirliliğinin etkileri solunum yollarıyla sınırlı değildir. Oksidatif stres, sistemik inflamasyon ve damar işlevlerinde bozulma gibi mekanizmalar farklı organ sistemlerini etkileyebilir. İskemik kalp hastalığı, miyokard enfarktüsü, inme, kronik obstrüktif akciğer hastalığı ve akciğer kanseriyle ilişkili hastalık ve erken ölüm yükü, bu tablonun önemli bölümünü oluşturur. Astımın gelişmesi ve alevlenmesi, çocuklarda akciğer gelişiminin olumsuz etkilenmesi de korunma açısından önemlidir.

Fosil yakıtların bu yükteki payı, kaynaklara göre ayrıştırılan araştırmalarla değerlendirilmektedir. BMJ’de 2023 yılında yayımlanan bir modelleme çalışması, 2019 yılı için dünya genelinde fosil yakıt kullanımından kaynaklanan dış ortam hava kirliliğine atfedilebilir ölüm sayısını yaklaşık 5,13 milyon olarak tahmin etmiştir. Bu, iklim değişikliğine bağlı ölümlerin toplamı ya da tek tek ölüm kayıtlarından sayılmış bir sonuç değildir; belirli veri ve varsayımlara dayalı bir sağlık yükü tahminidir. Fosil yakıt kullanımının azaltılmasının hava kalitesi üzerinden sağlayabileceği büyük sağlık kazanımını göstermektedir.

Yaşam Boyunca Etkiler ve Duyarlı Dönemler

Gebelik, çocukluk ve ergenlik, çevresel maruziyetler açısından duyarlı dönemlerdir. ABD’de yapılan çalışmaları inceleyen bir sistematik derleme, hava kirliliği ve aşırı sıcaklık maruziyeti ile erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve ölü doğum gibi olumsuz gebelik sonuçları arasında ilişki bildirmiştir. Çocukluk ve ergenlikte hava kirliliği ile beyin yapısı ve işlevi arasındaki ilişkiler de araştırılmaktadır. Erişkinlerde uzun süreli PM₂.₅ maruziyeti ile kronik böbrek hastalığı arasında ilişki bildiren çalışmalar bulunmaktadır. Partikül maddelerde taşınan bileşiklerin östrojenik ve androjenik etkinliğine ilişkin bulgular ise endokrin bozucu potansiyele işaret etmektedir.

Bu alanlardaki kanıtların gücü ve niteliği aynı değildir. Genel hava kirliliği çalışmalarının bulgularını tümüyle fosil yakıtlara özgü sonuçlar olarak sunmamak; epidemiyolojik ilişkiyi, deneysel bulguyu ve nedensellik değerlendirmesini ayırt etmek gerekir. Bununla birlikte, kanıt düzeyindeki farklılıklar güçlü biçimde gösterilmiş sağlık risklerini azaltma gereğini ortadan kaldırmaz. Çocukların sağlığını korumak, maruziyetleri yaşamın en erken dönemlerinden başlayarak önlemeyi gerektirir.

İklim Krizinin Doğrudan ve Dolaylı Sağlık Etkileri

Aşırı sıcaklıklar sıcak bitkinliği ve sıcak çarpmasına yol açabilir; kalp, solunum ve böbrek hastalıklarını ağırlaştırabilir. Sıcak dönemlerde özellikle açık havada ve ağır işlerde çalışanlar için sağlık ve iş kazası riskleri artar. Seller, fırtınalar ve yangınlar yaralanma, boğulma, yanık ve ölümlere neden olabilir. Yangın dumanına maruziyet, afet alanının ötesindeki toplumlarda da solunum ve dolaşım sistemi yükünü artırabilir.

Dolaylı etkiler ise gündelik yaşamın dayandığı sistemler üzerinden ilerler. Kuraklık ve tarımsal üretimdeki kayıplar gıda güvencesizliğini ve yetersiz beslenme riskini artırabilir. Su kıtlığı, su kaynaklarının kirlenmesi ve sanitasyon altyapısının zarar görmesi güvenli suya erişimi ve hijyeni güçleştirir. Sıcaklık ve yağış düzenindeki değişiklikler; vektörlerin dağılımını, patojenlerin yaşam koşullarını ve gıda, su ve vektörlerle bulaşan hastalık risklerini etkileyebilir. Bu sonuçların ortaya çıkışı yerel ekoloji, toplumsal koşullar ve halk sağlığı kapasitesiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Hava kalitesi ile iklim arasındaki etkileşim de önemlidir. Sıcaklık ve meteorolojik koşullar yer seviyesindeki ozon oluşumunu etkileyebilir; yangın dumanı, toz ve bazı bölgelerde uzayan polen mevsimleri solunum sistemi yükünü büyütebilir. Afet deneyimi, yakınların ve geçim kaynaklarının kaybı, yerinden edilme ve geleceğe ilişkin belirsizlik ruh sağlığını etkiler. Bu nedenle iklim krizinin sağlık yükü, yalnızca afet anındaki yaralanma ve ölümlerle ölçülemez.

İklime Dirençli Sağlık Sistemleri: Kurumları ve Çalışanları Korumak

İklimle ilişkili aşırı hava olayları ve iklime duyarlı sağlık sorunları, sağlık sistemleri üzerinde eşzamanlı bir baskı oluşturmaktadır. Sıcak hava dalgaları, yangın dumanı, yaralanmalar ve bazı enfeksiyon riskleri sağlık hizmeti gereksinimini artırırken; sağlık kuruluşlarının, ulaşımın, enerji ve su altyapısının zarar görmesi hizmet sunma kapasitesini azaltabilir. Acil başvuruların ve bakım gereksiniminin artması, yatak, personel, ilaç ve malzeme ihtiyacını büyütebilir. Bu yük, koruyucu hizmetler, anne ve çocuk sağlığı hizmetleri ile kronik hastalık izlemlerinin sürekliliğini de etkiler.

Artan hasta ve bakım gereksinimi ile özellikle aşırı sıcaklarda soğutma ve havalandırma ihtiyacı, sağlık kurumlarının güvenli su ve enerji talebini de artırabilir. Buna karşılık kuraklık, su kıtlığı ve enerji kesintileri bu kaynakların sağlanmasını güçleştirebilir. Bu nedenle sağlık kuruluşlarının yalnızca mevcut ihtiyaçları değil, değişen iklim koşullarında artabilecek ihtiyaçları da öngörmesi; güvenli suya ve kesintisiz, sürdürülebilir enerjiye erişimi planlaması gerekir.

Sağlık çalışanları, artan hizmet talebini karşılamanın yanı sıra sıcaklık, duman, enfeksiyon ve afet koşullarına kendileri de maruz kalabilmektedir. Bu nedenle sağlık sistemlerinin dirençliliği, binaların fiziksel dayanıklılığıyla birlikte çalışanların sağlığını, güvenliğini ve çalışma kapasitesini de kapsamalıdır. Yeterli personel planlaması, iklim ve sağlık eğitimi, güvenli çalışma ve dinlenme koşulları, mesleki risklerden korunma ve psikososyal destek, hizmet sürekliliğinin önemli bileşenleridir.

Dünya Sağlık Örgütünün iklime dirençli sağlık sistemleri yaklaşımı; riskleri önceden değerlendirme, hazırlık, müdahale ve uyum kapasitesini birlikte geliştirmeyi önerir. Yerel iklim ve sağlık risklerinin haritalanması; erken uyarıların sürveyans ve hizmet planlamasıyla bütünleştirilmesi; sağlık kuruluşlarında güvenilir enerji, güvenli su, sanitasyon ve uygun iç ortam koşullarının sağlanması; ilaç ve malzeme tedarikinin, sevk ağlarının ve iletişimin kesintilere karşı planlanması bu kapsamda önceliklidir. Birinci basamaktan hastanelere uzanan, yeterli finansmanla desteklenen ve düzenli olarak sınanan süreklilik planları hazırlanmalıdır. Sağlık sistemlerinin kendi emisyonlarını azaltması da dirençlilik hedefini tamamlar. Böylece sağlık hakkının, hizmet gereksiniminin en çok arttığı dönemlerde de korunması amaçlanır.

Biyolojik Çeşitlilik Kaybı Neden Bir Sağlık Sorunudur?

Fosil yakıtların aranması, çıkarılması ve taşınması için yapılan müdahaleler yaşam alanlarını parçalayabilir; suyu ve toprağı kirletebilir. İklim değişikliği de türlerin dağılımını, besin ağlarını ve ekosistemlerin işleyişini değiştirir. Denizlerde ısınma ve oksijen kaybına, atmosferde artan karbondioksitin deniz suyunda çözünmesiyle oluşan asitlenme eklenir.

Biyolojik çeşitlilik; tozlaşma, toprağın verimliliği, suyun temizlenmesi, gıda üretimi ve iklimin düzenlenmesi gibi sağlığı destekleyen işlevlerin temelidir. Bu işlevlerin kaybı beslenme ve su güvencesini, geçim olanaklarını ve afetlere dayanıklılığı zayıflatır. Ormanlar ve sulak alanlar gibi ekosistemlerin bozulması, iklimi düzenleme kapasitelerini de azaltabilir. İnsan, hayvan ve patojenler arasındaki temas örüntülerinin değişmesi bazı bulaşıcı hastalık risklerini etkileyebilir; bu ilişki her yerde aynı yönde ve aynı büyüklükte değildir. Gezegen sağlığı yaklaşımı, insan sağlığının doğal sistemlerin işleyişinden ayrı düşünülemeyeceğini bu bağlantılar üzerinden ortaya koyar.

Sağlıklı Çevre Hakkı ve Eşitsizlikler

Ülkemizde sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı anayasal güvence altındadır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 56. maddesi, “Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir” hükmünü içerir; çevreyi geliştirmeyi, çevre sağlığını korumayı ve çevre kirliliğini önlemeyi devletin ve vatandaşların ödevi olarak düzenler. Bu anayasal çerçeve, iklim ve çevre politikalarının sağlık hakkını koruma sorumluluğuyla birlikte ele alınması için temel oluşturur. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu da 2022 tarihli 76/300 sayılı kararıyla temiz, sağlıklı ve sürdürülebilir bir çevrede yaşama hakkını insan hakkı olarak tanımıştır. Genel Kurul kararı kendi başına bağlayıcı bir uluslararası sözleşme niteliğinde değildir; sağlıklı çevrenin insan hakları gündemindeki yerini güçlendiren bir çerçeve sunar.

İklim krizine katkı, tehlikelere maruz kalma ve korunabilme olanakları toplumda eşit dağılmamaktadır. Çocuklar, gebeler, yaşlılar, kronik hastalığı veya engelliliği olan kişiler; açık havada çalışanlar, maden ve enerji işçileri, göçmenler ve yerinden edilmiş topluluklar farklı nedenlerle daha fazla risk altında olabilir. Gelir, güvenli barınma, serinleme olanakları, çalışma koşulları ve sağlık hizmetlerine erişim bu riskleri belirler. Toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri ve bakım yükü de maruziyeti ve korunma olanaklarını etkiler.

Bu eşitsizlikler, çevresel risklerden korunmayı bireylerin ekonomik olanaklarına bırakmanın yetersizliğini gösterir. Sağlık ve çevre hakkı açısından öncelik, maruziyetleri kaynağında azaltan, dezavantajlı grupları koruyan ve toplumun bilgiye erişimini ve karar süreçlerine katılımını sağlayan kamusal politikalardır.

Adil Dönüşüm ve Bugünden Alınması Gereken Önlemler

Fosil yakıtlardan hızlı, planlı ve adil çıkış, sera gazı emisyonlarını ve hava kirliliğini birlikte azaltabilen koruyucu bir halk sağlığı müdahalesidir. Adil dönüşüm; çalışanların sağlık, gelir, sosyal güvenlik ve örgütlenme haklarını, güvenceli işlere erişimini ve mesleki eğitimini kapsamalıdır. Fosil yakıta bağımlı bölgelerde alternatif geçim olanakları geliştirilmesi, herkes için erişilebilir enerji ve etkilenen toplumların karar süreçlerine katılması da bu yaklaşımın parçasıdır. Yeni enerji ve altyapı yatırımlarının çevresel ve mesleki riskleri de değerlendirilmelidir.

Emisyon azaltımıyla birlikte, bugün yaşanan etkiler karşısında uyum kapasitesinin güçlendirilmesi gerekir. Güvenli su ve gıda sistemleri, çalışanların korunması ve yukarıda belirtilen iklime dirençli sağlık sistemi önlemleri, sağlık hakkını koruyan uyum politikalarının temel bileşenleridir. Hekimlerin ve meslek örgütlerinin çevresel öykü alma, sağlık etkilerini görünür kılma, koruyucu politikaları ve sağlıklı çevrede yaşama hakkını savunma sorumluluğu bulunmaktadır.

Gelecek Kuşakların Yaşam Hakkını Korumak İçin Bugün Harekete Geçmek

IPCC’nin 2023 Sentez Raporu, küresel ısınmadaki her ek artışın birden çok tehlikeyi ağırlaştırdığını ve herkes için yaşanabilir, sürdürülebilir bir geleceği güvenceye alma olanağının hızla daraldığını ortaya koymaktadır. Bugünkü emisyon ve yatırım kararları, çocukların ve gelecek kuşakların karşılaşacağı risklerin düzeyini etkilemektedir. Bu bilimsel değerlendirme, önlemlerin ertelenmesinin daha fazla sağlık kaybı ve giderek zorlaşan uyum koşulları anlamına gelebileceğini göstermektedir.

Kuşaklar arası adalet açısından sorumluluğumuz, bugünün ekonomik tercihleriyle önlenebilir sağlık zararlarını ve ekolojik kayıpları geleceğe aktarmamaktır. Gelecek kuşakların yaşam ve sağlık hakkının korunabilmesi, bu hakları kullanabilecekleri çevresel koşulların bugünden korunmasını gerektirir. Bu nedenle fosil yakıtlardan adil çıkışın hızlandırılması, biyolojik çeşitliliğin korunması ve iklime dayanıklı yaşam ve sağlık sistemlerinin kurulması için ivedilikle, bilimsel kanıta dayalı ve eşitsizlikleri azaltan önlemler alınmalıdır.

İklim krizine karşı sağlık hakkını savunmak; temiz havayı, güvenli su ve gıdayı, sağlıklı çalışma koşullarını ve ekosistemlerin bütünlüğünü birlikte savunmaktır. Önlenebilir hastalık ve erken ölümleri azaltan politikalar, aynı zamanda bugünün çocuklarının ve gelecek kuşakların sağlıklı bir çevrede yaşama olanağını korur. Halk sağlığının koruyucu yaklaşımı ile insan haklarının eşitlik ve kamusal sorumluluk ilkeleri, bu ortak hedefte buluşmaktadır.

Kaynaklar

1. IPCC. Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Bölüm 7: Health, Wellbeing and the Changing Structure of Communities. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/chapter-7/

2. World Health Organization. Climate change. 2023. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-and-health

3. World Health Organization. Heat and health. 2026. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/climate-change-heat-and-health

4. World Health Organization. WHO global air quality guidelines. 2021. https://www.who.int/publications/i/item/9789240034228

5. Brumberg HL, Karr CJ; Council on Environmental Health. Ambient Air Pollution: Health Hazards to Children. Pediatrics. 2021;147(6):e2021051484. https://doi.org/10.1542/peds.2021-051484

6. Rajagopalan S, Brauer M, Bhatnagar A, et al. Personal-Level Protective Actions Against Particulate Matter Air Pollution Exposure: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation. 2020;142(23):e411–e431. https://doi.org/10.1161/CIR.0000000000000931

7. Lelieveld J, Haines A, Burnett R, et al. Air pollution deaths attributable to fossil fuels: observational and modelling study. BMJ. 2023;383:e077784. https://doi.org/10.1136/bmj-2023-077784

8. Bekkar B, Pacheco S, Basu R, DeNicola N. Association of air pollution and heat exposure with preterm birth, low birth weight, and stillbirth in the US: a systematic review. JAMA Network Open. 2020;3(6):e208243. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2020.8243

9. Morrel J, Dong M, Rosario MA, et al. A systematic review of air pollution exposure and brain structure and function during development. Environmental Research. 2025;275:121368. https://doi.org/10.1016/j.envres.2025.121368

10. Wathanavasin W, Banjongjit A, Phannajit J, et al. Association of fine particulate matter (PM₂.₅) exposure and chronic kidney disease outcomes: a systematic review and meta-analysis. Scientific Reports. 2024;14:1048. https://doi.org/10.1038/s41598-024-51554-1

11. Gea M, Fea E, Racca L, et al. Atmospheric endocrine disruptors: a systematic review on oestrogenic and androgenic activity of particulate matter. Chemosphere. 2024;349:140887. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2023.140887

12. Harfoot MBJ, Tittensor DP, Knight S, et al. Present and future biodiversity risks from fossil fuel exploitation. Conservation Letters. 2018;11(4):e12448. https://doi.org/10.1111/conl.12448

13. IPCC. Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Bölüm 3: Oceans and Coastal Ecosystems and Their Services. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/chapter-3/

14. World Health Organization. Biodiversity. 2025. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/biodiversity

15. International Labour Organization. Guidelines for a just transition towards environmentally sustainable economies and societies for all. 2015. https://www.ilo.org/publications/guidelines-just-transition-towards-environmentally-sustainable-economies

16. United Nations Committee on Economic, Social and Cultural Rights. General Comment No. 14: The Right to the Highest Attainable Standard of Health (Article 12). 2000. Özellikle paragraflar 4 ve 11. https://www.refworld.org/legal/general/cescr/2000/36991

17. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. Madde 56: Sağlık hizmetleri ve çevrenin korunması. https://www.saglik.gov.tr/TR-11472/tcanayasasi-56madde.html

18. United Nations General Assembly. The human right to a clean, healthy and sustainable environment. Resolution A/RES/76/300. 2022. https://documents.un.org/api/symbol/access?l=en&s=A%2FRES%2F76%2F300&t=pdf

19. IPCC. Climate Change 2023: Synthesis Report. Summary for Policymakers. Özellikle B.1, B.2 ve C.1. https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/summary-for-policymakers/

20. World Health Organization. Operational framework for building climate resilient and low carbon health systems. 2023. https://www.who.int/publications/i/item/9789240081888

21. World Health Organization. WHO guidance for climate resilient and environmentally sustainable health care facilities. 2020. https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789240012226

22. World Health Organization. Safe, climate-resilient and environmentally sustainable health care facilities: an overview. 2024. https://www.who.int/publications/i/item/B09119

23. World Health Organization. Checklists to assess vulnerabilities in health care facilities in the context of climate change: Heatwaves. 2021. https://cdn.who.int/media/docs/default-source/climate-change/heatwaves-checklists.pdf