Aslanlar kendi tarihçilerine kavuşuncaya dek,
av hikayeleri her zaman avcıyı yüceltecektir.
(Afrika Atasözü)
Dr. Haluk C. Çalışır
Kahramanlık ve zafer anlatıları savaşlarda, çatışmalarda insanı görünmez kılar. Oysa her zaferin arkasında kaybolan ve kaybedilen yaşamlar vardır. Savaş ve çatışmalarda en büyük bedeli masum insanlar ve doğada yaşayan tüm canlılar öderler. Savaşlar ve çatışmalar askerler, silahlar, zafer ve yenilgi üzerinden anlatılsa da en çok sivil halk ölmekte, yaralanmakta, sakat kalmakta, yerinden edilmekte ve yoksullaşmaktadırlar.
Günümüzde yaşanılan savaşlarda Gazze’de, Ukrayna’da, Rusya’da ve İran’da tüm dünyanın gözleri önünde sivil hayatı hedef alarak enerji, su, gıda kaynakları, hastaneler ve okulları hedef almaktadırlar. Bu nedenle savaş en önemli sağlık sorunlarından biridir[1]. Çatışmalar sırasında kullanılan silahlar ve patlayıcılar ekosistemdeki tüm canlıları yok etmekte, kalıcı hasarlar oluşturabilmektedir. Orduların düşmanın gizlenmesi önlemek için orman yangınları çıkarması, ya da ABD’nin Vietnam işgali sırasında Agent Orange kullanması dünya kamuoyunun gözleri önünde gerçekleşmiştir[2].
Sadece canlılar değil, yerel çevreyi oluşturan toprak, akarsu, dağlar, dereler, ormanlar ve sulak alanlar gibi cansız varlıklar da etkilenmektedir. Ukrayna’da savaş sırasında jeomorfolojik yapıda geri dönülemez hasarlar raporlanmıştır. Bombardıman ve tank vb. ağır araçlar ile toprağın ezilmesi erozyona, su kaynaklarının tahrip edilmesine neden olmaktadır[3]. Irak’ın Kuveyt’i işgali sonrasında petrol kuyularının ateşe verilmesi sonucunda Kuveyt topraklarının %5’inde toprak bitki gelişimini önleyen petrol ve radyoaktif serpinti altında kalmıştır.
Yine bir başka çarpıcı etki ise; dünya yüzeyini kaplayan buzsuz alanların %3’ünü inşa edilen kentsel alanlar nedeniyle değişime uğrarken, %15,3’ü savaş ve çatışmalar nedeniyle etkilendiği belirtilmektedir[4]. Nükleer silahlar, için bir gün kullanılacağı tehdidi ile birlikte yaşamaktayız. Nükleer silahlar kullanıldığında yarattığı yıkıcı etki nedeniyle hedef temelde masum sivil halk ve yaşam olmaktadır. Radyasyonun etkisi yıllarca nesiller boyu sürmektedir. Güvenlik ve askeri taktikler gerekçe gösterilerek ormanlar yakılabilmekte, savaş ve çatışmaların neden olduğu yerinden etme ve göç gibi sonuçların etkilerinden korunmak için uzun ve yüksek duvarlar inşa edilerek insan ve diğer türlerin dolaşımı engellenmektedir.
2026 Temmuz ayı itibarıyla dünya üzerinde 50 ve üzeri silahlı çatışma alanı mevcut olup bunların 14-20’si büyük savaşlardır. En aktif savaşlar; Rusya Ukrayna, İran-ABD, İsrail-Gazze, Sudan iç savaşı, Myanmar iç savaşı ve Doğu Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nde gerçekleşmektedir[5]. Bilimsel ve teknolojik gelişmelerin tüm insanlığa barış, huzur ve refah getirmesi beklenirken sadece azınlıkta kalan bir grup insan zenginleşmekte, bilimin ve teknolojinin sağladığı olanaklardan yararlanmaktadırlar. Etraflarına kurdukları fiziksel ya da yasal (gümrük, vize gibi) duvarlar sayesinde refah içerisinde yaşarken, dünyanın geri kalan halkları yoksulluk, savaş ve hastalıklara maruz kalıp, göç yollarında insani trajediler yaşamaktadırlar.
Negatif barış, savaşın olmaması ve çatışmasızlık ortamı tanımlarken, pozitif barış insan hakları ve hukukun egemen olduğu, kaynakların kamusal sağlığa, eğitime ve sosyal güvenliğe ayrıldığı bir ortamı tanımlar. Pozitif barış ortamı gezegen için de bir umuttur.
Küresel Kuzey Ülkeleri, dünya silah üretimi ve ticaretinin de önemli bir kısmını ellerinde bulundurmaktadır. Halen dünyada aktif olarak savaş halinde olan İran, ABD ve Rusya aynı zamanda Climate Change Performance Index 2027 Raporu’na göre, iklim krizine katkıları incelenen 68 ülke arasında en yüksek katkıyı, yani en kötü performansı gösteren ülkeler olarak sıralanmıştır[6]. Silahların üretilme süreçleri ile savaşlarda kullanılması eko kırımla sonuçlanmaktadır. Eko kırımdan da en çok, iklim krizine en az katkısı olan ülkeler etkilenmektedir.
Fosil yakıtlara bağımlı bir teknoloji, ulaşım, ısınma, gıda üretiminin bedeli gezegenimize iklim krizi olarak yansımaktadır. Bunun dışında hafriyatçılık olarak tanımlanabilecek madenlerin yeryüzüne çıkarılması için doğanın katledilmesi, ekosistemin bozulmasına neden olmaktadır. Maden ve nadir elementlerin talebi dünyanın yoksul ülkelerinde otoriter rejimlerin iktidarlarını sürdürebilmelerini desteklemekte, bazen de çatışma ve savaşlara neden olmaktadırlar. Örneğin, Sudan da bulunan küçük çaplı altın madenleri silahlı grupların kontrolü altında çıkarılmakta, oldukça tehlikeli yöntemler kullanılarak (civa ve siyanür kullanılarak) saflaştırılmaktadır. Siyanürlü ve cıvalı atıklar kontrolsüz bir şekilde Nil nehri havzasını kirletmektedir. Sudan’daki çatışmalar nedeniyle 2023 yılında 700 binden fazla insan, yine çatışmaların yaşandığı komşu ülke Chad’a göçmek durumunda kalmıştır. Düşük gelirli ülkeler arasında yer alan Chad, baş edemeyeceği ölçüde göç alması yanında 2024 yılında iki kez gerçekleşen ekstrem yağışlar nedeniyle sel yaşamış ve önemli oranda tarım alanı etkilenerek yaşamakta olduğu gıda ve insani krizi daha da ağırlaşmıştır.
İklim krizinden en az sorumlu olmalarına rağmen iklim krizinden en çok etkilenen düşük gelirli ülkelerin oluşan iklim kaynaklı felaketlerle baş edecek güçleri de bulunmamaktadır. Global olarak iklim krizinden en az sorumlu olan ülkeler ve halkları iklim krizi nedeniyle ortaya çıkan ekolojik hasar, gıda güvencesizliği, kuralık, çeşitli iklim felaketleri gibi varlıklarını tehdit eden durumlar ile karşılaşmaktadırlar. 1995-2024 yılları arasında iklim krizinden en fazla etkilenen ülkeler Dominik, Myanmar, Honduras, Libya, Haiti, Filipinler, Grenada, Nikaragua, Hindistan, Çin, Pakistan, Bangladeş, Afganistan olarak sıralanmaktadır. Bu ülkelerin bir kısmında aynı zamanda çatışmalar ve iç savaşlar da sürmektedir. İklim krizi etkisi savaş ve çatışma ortamlarında katlanarak artmaktadır.
Çatışma, şiddet ve savaşlar başta yaşam hakkı, sivillerin sağlık ile birlikte yaşamının her yönünü olumsuz olarak etkiler. Tüm bu olumsuzluklar de en çok çocuklar, kadınlar, yoksullar ve kırılgan grupları etkiler.
- Savaş ve çatışmalar doğrudan sağlık sorunudur. Sadece insan sağlığı için değil insan dışı tüm canlı türleri ve cansız varlıkların bütünlüğünü tehdit eder.
- Gezegenin buzlarla kaplı olmayan karasal alanları açık ara ile en fazla bozan insan kaynaklı faaliyet savaşlar ve çatışmalardır.
- Çatışmalar ve savaş hastalık, yaralanma ölüm riskini artırır, sağlığa erişimi güçleştirir. Sağlık kurumları ve alt yapısı hasra alır, yıkılır. Bağışıklama, çevre sağlığı gibi koruyucu hizmetler verilemez, salgın hastalık riski artar. İlaca ve tıbbi malzemeye erişim kısıtlanır.
- Tıp ve sağlık personeli eğitimi kesintiye uğrar.
- Engelliler, bakım gerektiren hastalar, düzenli tedavi ihtiyacı (diyaliz gibi) olanların tıbbi ihtiyaçları kesintiye uğrar.
- Ruhsal hastalıklar, intiharlar artar. Post Travmatik Bozukluklar yaygınlaşır
- Sakatlıklar ve yatağa bağımlılık artar.
- Kadın ve çocuklar cinsel taciz ve tecavüz, cinsel şiddete maruz kalırlar.
- Savaşlar sırasında alt yapı bozulur, bulaşıcı hastalıklar artar.
- Kullanılan patlayıcılar yangınlara neden olarak ekosistemi yok ederler, hava kirliği yaratırlar, çevreye çok sayıda toksik metal ve kimyasal arık bırakırlar.
- Bireysel/kitlesel göç ve yerinden edilmelere neden olur.
- Gıda güvenliği, gıda temininin düşmesi, beslenme, gelişim bozukluğu ve malnutrisyona neden olur.
- Çatışmalar kaynakların silahlanma ve savaş teknolojisine aktarılması nedeniyle koruyucu sağlık ve sağlık hizmetleri aksar.
Bu nedenle;
- Gezegenin olanakları, öncelikle gezegenimizi kurtarmak üzere kullanılmalıdır.
- Ölümü, feda olmayı kutsayan kamusal söylem yerine yaşamı kutsayan pratikler,
- Enerji temininde fosil yakıtlardan adil çıkış politikası tüm ülkelerde benimsenmelidir.
- Barışın sadece savaş ve çatışmasızlık olmadığı, insan haklarını temel alan hukuk, adalet, sağlık perspektifi ile kamusal refahı temel alan pozitif barış hedeflenmelidir.
- Çatışmalar yerine çözüm hedeflenmelidir.
- Silahlanma çılgınlığına son verilmelidir.
[1] Çetinkaya PD, Töreyin ZN, Özdemir HY, Yasin Y, Kılınç O, Yorgancıoğlu A, et al.. Turkish Thoracic Society Declaration on Peace and Health the Importance of Breathing in a World Without War. Thorac Res Pract 2026;27(1):68-74. doi: 10.4274/ThoracResPract.2026.2026-1-6
[2] Taylor D.: Conflict and political instability often provide challenges to sustainable forest management. https://www.fao.org/4/y5507e/y5507e15.htm (Erişim: 12.11.2026 )
[3] https://ceobs.org/wartime-geomorphological-damage-and-geodiversity-loss-in-ukraine/ (Erişim: 12.11.2026)
[4] Certini G, Scalenghe R. War is undermining soil health and availability more than urbanisation. Sci Total Environ. 2024 Jan 15;908:168124. doi: 10.1016/j.scitotenv.2023.168124. Epub 2023 Oct 29. PMID: 39491203.
[5] https://armedconflicts.org/how-many-wars-right-now.html (12.11.2026)
[6] https://ccpi.org/ (12.11.2026)