Barış Onur Örs
Gıda, insanın yeryüzüyle kurduğu en dolaysız, somut ve yaşamsal metabolik ilişkilerden biri. Ancak günümüzde etkinliğini giderek artıran endüstriyel gıda sistemi, bu metabolik ilişkiyi tahrip ederek gıdayı ekolojik ve kültürel bir müşterek olmaktan çıkarıp kâr amaçlı küresel bir metaya dönüştürdü. Endüstriyel Gıda Zinciri bugün dünyada tarımsal kaynakların en az %75’ini kullanırken tarım kaynaklı sera gazı emisyonlarının %90’ından sorumlu olup dünya nüfusunun ancak %30’undan daha azı için gıda sağlıyor. Buna karşılık kaynakların %25’inden azını kullanan küçük ölçekli Köylü Gıda Ağı, küresel nüfusun %70’inden fazlasının birincil gıda sağlayıcısı olarak halk sağlığının asıl güvencesini oluşturuyor. Üstelik çok daha düşük sera gazı emisyonlarıyla…
Endüstriyel tarımın monokültürel karakteri, yoğun kimyasal girdi kullanımı ve ormansızlaşma pratikleri, iklim krizini derinleştirirken insan ve ekosistem sağlığını doğrudan tehdit eder hale geldi. Örneğin pestisitler gibi tarım zehirlerinin kontrolsüz kullanımı yüzünden, çiçekli bitkilerin tozlaşmasını sağlayan böcek popülasyonları küresel ölçekte hızla çöküyor. Ballar dahil birçok tarımsal üründe pestisit kalıntıları giderek artıyor. Tozlaştırıcıların yok oluşu gıda çeşitliliğini tehlikeye atarken, bu kimyasal kalıntılar gıda zinciri üzerinden bedenimize sızıp kronik hastalık yükümüzü ağırlaştırıyor.
Elbette bir de iklim krizinin tetiklediği, gıda üzerinden deneyimlenen dolaylı sağlık problemleri var. Kuraklık ve ekstrem hava olayları, tarımsal verimlilikte ani düşüşlere neden olduğunda bu durum gıda enflasyonu olarak topluma yansıyor. Gıda fiyatlarının artması, sosyoekonomik açıdan kırılgan grupların sağlıklı gıdaya erişimini kısıtlarken “kronik açlığa” veya “gizli açlığa” da zemin hazırlıyor. Bunun sonucunda erken çocukluk döneminde maruz kalınan beslenme yetersizliği, çocukların bilişsel gelişimlerinde kalıcı hasarlar oluştururken çocukların ilerleyen yaşlarda kronik hastalıklara yakalanma oranlarını artırıyor. Yetişkinlik döneminde ise hayati organların beslenememesinin, kalbin erken yaşlanmasına ve erken yaşta kalp yetmezliği kaynaklı ölümlere neden olabildiği uzmanlarca aktarılıyor.
İklim biliminde, gezegenin geri dönüşü olmayan zincirleme çöküş evrelerine “devrilme noktaları” (tipping points) adı verilir (Örn. Kuzey Kutbu’ndaki donmuş toprakların eridikçe daha fazla sera gazı salması ve bu gazların gezegeni daha da ısıtarak erimeyi hızlandırması). Toplumsal sistemlerin devrilme noktasının ise gıda olduğunu söyleyebiliriz. Gıda zincirinde yaşanacak ekonomik, ekolojik ve halk sağlığı odaklı bir çöküş, yalnızca bir sektörün krizini değil, tüm toplumsal yapının çöküşünü başlatacak domino taşıdır.
Gıda bizi hem ekolojik hem de bütün toplumsal alanlara bağlayan bir temel taş görevi görüyor. Ayrıca tarım topraklarını ve su varlıklarını, dolayısıyla gıda üretimini tehdit eden tek unsur endüstriyel tarım değil. Türkiye gibi ülkelerde denetimsiz biçimde yürütülen madencilik faaliyetleri; ağır metaller, siyanür ve cıva gibi toksik atıkların sulama sularına ve tarım topraklarına karışmasına yol açarak gıda güvenliğini doğrudan tehdit edebiliyor. Bu kirli sularla üretilen uygunsuz gıdaların iç piyasaya sürülmesinin, halk sağlığı üzerinde nasıl bir örtük etkisi olduğu ise tam olarak bilinmiyor.
Peki bu çok katmanlı krizlerin, hatta muhtemel çöküşlerin karşısında ne yapmalıyız? Agroekoloji ve Gıda Egemenliği, hem gezegen sağlığı hem de kendi sağlığımız için ilham verici, somut bir alternatif olarak önümüzde duruyor. Agroekoloji; tarımı endüstriyel kimyasallara ve fosil yakıtlara bağımlı bir sanayi kolu olmaktan çıkarıp onu doğanın çeşitlilik ve döngüsellik ilkeleriyle uyumlu bir bilime ve pratiğe dönüştürüyor. Gıda Egemenliği kavramı ise gıdayı ticari bir meta olmaktan çıkarıp ekolojik ve kültürel bir müşterek olarak yeniden tanımlıyor; toplulukların kendi gıda ve tarım sistemlerini belirleme hakkını savunuyor. Kısa gıda tedarik zincirleri ve yerel gıda ağları; aracıların yarattığı sömürüyü, kâr hırsını ve karbon ayak izini azaltarak sağlıklı, besleyici gıdaya adil erişimi doğrudan mümkün kılıyor. İşte bu yüzden de yerel gıda sistemlerini, tohumları ve yerel bilgi ekolojilerini savunmak, bedenlerimizin ihtiyaç duyduğu beslenme çeşitliliğinin de aslında en büyük sigortası.
Gıdanın finans piyasalarının bir spekülasyon aracı olmaktan çıkarılması; temiz, sağlıklı ve kültürel olarak uygun gıdaya erişimin anayasal bir halk sağlığı hakkı olarak güvence altına alınması artık ertelenemez bir ihtiyaç. Eş zamanlı olarak, toprakları, su havzalarını ve ormanları zehirleyerek gıda zincirine ağır metal taşıyan vahşi madencilik projelerinin ve diğer endüstriyel faaliyetlerin derhal durdurulması ve kirliliğin sıkı kamusal denetimlerle engellenmesi şart. Fakat tıpkı iklim krizini onu yaratanların çözmesini bekleyemeyeceğimiz gibi; gıda güvenliği, sağlıklı beslenme ve halk sağlığı da küresel şirketlerin bize bahşedeceği bir lütuf değil. Bu hak, ancak gıda sistemine dahil olan tüm aktörlerin inisiyatif alıp kendi gıda hakkına sahip çıkmasıyla, yani gıda egemenliğiyle inşa edilebilir.