Av. Hülya Yıldırım
Kadınların çocuk sahibi olup olmayacakları, ne zaman ve kaç çocuk doğuracakları, kısacası doğurganlıklarına ilişkin kararları ve hakları ne yazık ki halen denetim altında tutulmaktadır. Kadının doğurganlığına ilişkin kararların devlet, sağlık politikaları veya tıbbi otoriteler tarafından şekillendirilmesi, kadınların kendi bedenleri üzerindeki özerkliklerinin sınırlandırılmasına sebep olmaktadır. Dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan’ın “en az üç çocuk” söylemi ile Türkiye Futbol Federasyonu ve futbol kulüplerinin Sağlık Bakanlığı’nın “Doğal Olan Normal Doğumdur” kampanyasına destek kapsamında erkek futbolcuların bu ifadeyi taşıyan pankartlarla sahaya çıkması, kadınların doğurganlığına ve doğum tercihlerine ilişkin kamusal müdahalelerin örneklerinden yalnızca birkaçıdır.
Bugün ise sezaryen oranları nedeniyle kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarının Sağlık Meslekleri Kurulu (SMK) tarafından denetlenmesi, uyarılması veya meslekten geçici men yaptırımıyla karşı karşıya kalması, kadının beden özerkliği, hekimin tıbbi takdir yetkisi ve Sağlık Meslekleri Kurulu’nun görev ve yetkileri konularını bir kez daha gündeme getirmiştir.
Bu tartışmada göz önünde bulundurulması gereken temel husus, doğum yöntemine ilişkin karar, yalnızca sağlık hizmetine ilişkin tıbbi karar, aynı zamanda kadının beden bütünlüğü, kişisel özerkliği ve özel hayatına saygı hakkı kapsamında değerlendirilmesi gereken temel bir hak olduğudur. Sezaryen ile doğumun tıbbi gereklilik bulunmadığı durumlarda uygulanıp uygulanamayacağı tartışılırken, konunun yalnızca “sezaryen oranlarının yüksekliği” üzerinden ele alınması, doğum sürecinin öznesi olan kadının haklarının ve hekimlik mesleğinin niteliğinin göz ardı edilmesi sonucunu doğurmaktadır.
Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan kişinin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı, bireyin bedeni üzerinde söz sahibi olmasını ve rızası dışında tıbbi müdahaleye maruz bırakılmamasını güvence altına almaktadır. Aynı şekilde Anayasa’nın 20. maddesinde düzenlenen özel hayata saygı hakkı da kişinin bedeni, sağlık tercihleri ve üreme süreçleri bakımından karar alma özgürlüğünü kapsamaktadır. Yani doğumun hangi yöntemle gerçekleştirileceğine ilişkin karar, bu kapsamda kadının beden bütünlüğü ve kişisel özerkliği ile doğrudan bağlantılıdır.
Yine İnsan Hakları ve Biyotıp Sözleşmesi’nin 5. maddesi, tıbbi bir müdahalenin ancak ilgilinin özgürce ve bilgilendirilmiş onay vermesi halinde yapılabileceğini belirtir. Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi’nin (CEDAW) 12. maddesi ise kadınların sağlık hizmetlerinden ve aile planlamasından eşit ve ayrımsız yararlanmasını, hamilelik ve doğum süreçlerinde insan haklarına uygun bakım almasını güvenceye alır. Bu nedenle sezaryen doğum konusunda temel mesele, anne adayının hekim tarafından önerilen veya tıbben uygun görülen yöntem hakkında yeterli şekilde bilgilendirilmesi, yarar ve risklerin açıklanması ve nihai karar sürecine aktif biçimde katılımının sağlanmasıdır.
Elbette kadının beden özerkliği, hekimin tıbbi bilgi ve mesleki değerlendirme alanını ortadan kaldıracak şekilde yorumlanmamalıdır. Çünkü hekimlik mesleği; 1219 sayılı Kanun, Tıbbi Deontoloji Nizamnamesi ve Türk Tabipleri Birliği hekimlik meslek etiği kuralları çerçevesinde bilimsel ve mesleki esaslara göre bağımsız olarak yürütülen bir faaliyettir. Hekimin temel yükümlülüğü, “önce zarar verme” ilkesi doğrultusunda hastanın yararını gözetmek, tıbbi bilgi ve deneyimine dayanarak en uygun yöntemi belirlemek ve tıbben sakıncalı gördüğü bir uygulamayı gerçekleştirmemektir.
Yani sezaryen uygulanması bakımından iki ayrı özerklik alanının birlikte değerlendirilmesi gerekir. Bir yanda kadının kendi bedeni üzerindeki karar hakkı, diğer yanda hekimin bilimsel ve mesleki özerkliği bulunmaktadır ve hiçbir düzenleme, kadının iradesini tamamen dışlayarak doğum yöntemini yalnızca hekimin tek taraflı kararına bırakamayacağı gibi; hekimi tıbben uygun görmediği bir girişimi gerçekleştirmeye de zorlamamalıdır.
Bu kapsamda; 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun (UHK) 153’üncü maddesine 04/07/2012 tarihinde 6354 sayılı Kanun ile eklenen “Gebe veya rahmindeki bebek için tıbbi zorunluluk bulunması hâlinde doğum, sezaryen ameliyatı ile yaptırılabilir” düzenlemesindeki “tıbbi zorunluluk” kavramının tıbbi, hukuki ve tıp etiği açısından doğru ortaya konulması zorunluluktur. Çünkü bir doğum yönteminin tıbben gerekli olup olmadığı, hukuki veya idari bir tercihle ya da güncel sağlık politikasıyla değil; tıp biliminin güncel gerekleri, hastanın bireysel özellikleri ve klinik durumu dikkate alınarak belirlenebilecektir.
Ancak Gebe Okulları ile Doğuma Yönelik Hizmetlerin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmeliğin 5. maddesinde, doğuma ilişkin hizmetlerin planlanması ve yürütülmesine ilişkin yaklaşımın Bakanlık tarafından belirlenen doğum ve sezaryen politikalarına göre belirleneceği ifade edilmektedir.
Oysa bu alandaki düzenlemelerin temelini, politik gerekçelerle belirli bir doğum yönteminin teşvik edilmesi veya diğer yöntemlerin fiilen dışlanması değil; hasta hakları ve hekimlik mesleğinin temel ilkeleri oluşturmalıdır.
Sezaryen Uygulaması “Mesleki Yetersizlik” midir?
Sağlık Meslekleri Kurulu’nun görev ve yetkileri, 663 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 23. maddesinde düzenlenmiş; Sağlık Meslekleri Kurulu Yönetmeliği ise 14 Aralık 2012 tarihinde Resmî Gazete ‘de yayımlanmıştır. Esasında Kurulu düzenleyen hüküm, pek çok yönden Anayasa’ya aykırılık taşımakta; bu hükmün uygulanmasını düzenleyen Yönetmelik de içerdiği eksiklikler ve hukuki belirsizlikler nedeniyle ayrıca hukuka aykırılık oluşturmaktadır.
Ne var ki bu kadar geniş yetkilere sahip Kurulun değerlendirme ve uygulamalarının sınırları Yönetmelikte açık biçimde belirlenmemiştir. Özellikle mesleki yetersizliğin hangi objektif kriterlere göre tespit edileceği, yaptırımların hangisinin uygulanacağına nasıl karar verileceği, eğitim süresince meslek icrasının hangi koşullarda engellenebileceği, eğitim programlarının içeriğinin nasıl oluşacağı ve uygulanacağı konusu açık değildir. Bu haliyle Kurula keyfî uygulamalara yol açabilecek ölçüde geniş bir takdir yetkisi tanındığını söylemek yanlış olmayacaktır.
Doğumda sezaryen yönteminin tercih edilmesi her durumda bilgisizlik, beceriksizlik veya ihmalle açıklanamaz. Tıbbi endikasyonun hangi çerçevede değerlendirildiği ve Kurulun sezaryen kararlarında tıbbi endikasyon bulunmadığı sonucuna hangi ölçütlerle ulaştığı ayrıca tartışılmalıdır. Nitekim yüksek sezaryen oranı, tek başına hekimin mesleki bilgi ve beceri yönünden yetersizliğini de göstermez. Sezaryen kararları; gebeliğin seyri, anne ve bebeğe ilişkin riskler, önceki doğum öyküsü, anne adayının tercihi ve sağlık hizmetinin sunumuna ilişkin pek çok faktörden etkilenmektedir. Bu nedenle mesleki yetersizlikten söz edilebilmesi için somut olayda bilimsel gerekliliklere aykırı uygulamanın, bilgi ve beceri eksikliğinin veya özen yükümlülüğünün ihlalinin ortaya konulması gerekir.
Diğer yandan, Sağlık Meslekleri Kurulu Yönetmeliği’nin 8. maddesinin 7. fıkrası uyarınca Kurul, eğitime karar verdiği meslek mensubunun eğitim sırasında görevine devam edip etmeyeceğini de belirlemektedir. Ancak mesleki bilgi ve beceri eksikliğinin giderilmesini amaçlayan bir eğitim kararının, meslek icrasının engellenmesiyle birlikte uygulanması her durumda ölçülü bir müdahale değildir. Meslek icrasının sınırlandırılması, ancak hasta güvenliği açısından somut, ağır ve devam eden bir riskin bulunduğu istisnai durumlarda başvurulabilecek bir tedbir olmalıdır.
Sonuç olarak, sezaryen oranlarının yüksekliği tek başına hekimin mesleki yetersizliği olarak kabul edilemeyeceği gibi, bu oranların azaltılması amacıyla hekimlerin klinik kararlarının ve kadınların doğum tercihlerinin sınırlandırılması da etik açıdan da hukuki açıdan da kabul edilebilir değildir. Sağlık politikalarının uygulanmasında kadınların beden özerkliği, hekimlerin mesleki bağımsızlığı ve tıbbi kararların bilimsel gerekliliklere uygunluğu birlikte gözetilmelidir.